tag:blogger.com,1999:blog-48908734507113455892011-11-01T01:42:38.376+04:00Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.comBlogger201100tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-48856859723973468612010-05-30T21:58:00.000+05:002010-05-30T22:00:38.884+05:00<strong><span style="color: rgb(51, 204, 0);"><span style="color: rgb(51, 51, 255);"><em><span style="color: rgb(0, 153, 0);">Փիլիսոփայության մասին պատմում է</span> <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%93%D5%AB%D5%AC%D5%AB%D5%BD%D5%B8%D6%83%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6"><span style="color: rgb(51, 51, 255);">Վիքիպեդիան</span></a></em></span></span></strong><br /><br /><strong><span style="color: rgb(0, 153, 0);"><em>Փիլիսոփայություն բառն</em></span><span style="color: rgb(0, 0, 0);"> ունի հունական ծագում: Այն առաջացել է հունարեն «սիրել» և «իմաստություն» բառերից: Այսինքն՝ փիլիսոփայություն թարգմանաբար նշանակում է «իմաստության հանդեպ սեր»: Հայ մատենագրության մեջ «փիլիսոփայություն» տերմինին զուգահեռ գործածվել է նաև </span></strong><a class="mw-redirect" href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BB%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6" title="Իմաստասիրություն"><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><strong>«իմաստասիրություն»</strong></span></a><strong> <span style="color: rgb(51, 0, 0);">տերմինը:<br />Փիլիսոփայությունը սկիզբ է առել մ.թ.ա. 7-րդ դարում: Դա կարելի էր համարել աշխարհը ռացիոնալ կերպով իմաստավորելու փորձ, որը գալիս էր փոխարինելու աշխարհի մասին նախկին դիցաբանական պատկերացումներին: Փիլիսոփայություն բառն առաջին անգամ գործածել է Պյութագորասը, ով գտնում էր, որ իմաստությունը միայն աստվածներին է բնորոշ, իսկ մարդը կարող է միայն ձգտել իմաստության և սիրել այն:<br />Փիլիսոփայությունն ուսմունք է իմացության և կեցության հիմնական սկզբունքների մասին: Այն ձգտում է պարզաբանել ամբողջ կեցության ընդհանուր կապը և միավորել մարդկային գիտելիքի բոլոր ոլորտները: Փիլիսոփայությունը կարելի է համարել որոշակի աշխարհայացք և աշխարհըմբռնում, որն ունի նաև մեթոդաբանական գործառնություններ:<br />Սկզբնական շրջանում փիլիսոփայության ոլորտն ընդգրկում էր ուսմունքներ </span></strong><a class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8F%D5%AB%D5%A5%D5%A6%D5%A5%D6%80%D6%84&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Տիեզերք (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">տիեզերքի</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);"> առաջացման և կառուցվածքի մասին /</span></strong><a style="color: rgb(51, 0, 0);" class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BF%D5%B8%D5%BD%D5%B4%D5%B8%D5%A3%D5%B8%D5%B6%D5%AB%D5%A1&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Կոսմոգոնիա (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">կոսմոգոնիա</span></span></strong></a><strong style="color: rgb(0, 0, 0);"><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(51, 0, 0);">,</span> </span></strong><a style="color: rgb(0, 0, 0);" class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BF%D5%B8%D5%BD%D5%B4%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D5%A3%D5%AB%D5%A1&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Կոսմոլոգիա (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(51, 0, 0);">կոսմոլոգիա</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">/</span>, աստվածների մասին /</span></strong><a class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B9%D5%A5%D5%B8%D5%A3%D5%B8%D5%B6%D5%AB%D5%A1&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Թեոգոնիա (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(51, 0, 0);">թեոգոնիա</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);">/: Այնուհետև փիլիսոփայությունը սկսեց ներառել ուսմունքներ կեցության հիմնական հասկացությունների մասին <span style="color: rgb(0, 0, 0);">/</span></span></strong><a style="color: rgb(0, 0, 0);" class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%86%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%AF%D5%A1&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Մետաֆիզիկա (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">մետաֆիզիկ</span><span style="color: rgb(51, 0, 0);">ա</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">/</span>, ճանաչողության ակունքների և սահմանների մասին <span style="color: rgb(0, 0, 0);">/</span></span></strong><a style="color: rgb(0, 0, 0);" class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B3%D5%B6%D5%B8%D5%BD%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D5%A3%D5%AB%D5%A1&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Գնոսոլոգիա (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">գնոսոլոգիա</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">/</span>, մտածողության ձևերի և մեթոդների մասին /</span></strong><a style="color: rgb(0, 0, 0);" class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8F%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Տրամաբանություն (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">տրամաբանություն</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);">/, մարդկային հոգու մասին /</span></strong><a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%B8%D5%A3%D5%A5%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6" title="Հոգեբանություն"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">հոգեբանություն</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);">/, բարոյականության էության /</span></strong><a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B7%D5%A9%D5%AB%D5%AF%D5%A1" title="Էթիկա"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(51, 0, 0);">էթիկա</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);">/ և գեղեցիկի մասին /</span></strong><a class="new" href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B7%D5%BD%D5%A9%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A1&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Էսթետիկա (դեռ գրված չէ)"><strong><span style="color: rgb(255, 0, 0);"><span style="color: rgb(0, 0, 0);">էսթետիկա</span></span></strong></a><strong><span style="color: rgb(51, 0, 0);">/: Վերոհիշյալ ուղղությունները հետագայում վերածվեցին առանձին գիտությունների:</span></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-4885685972397346861?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com2tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-64007093305863929322010-05-30T21:47:00.002+05:002010-05-30T21:55:10.105+05:00<span style="font-style: italic;"><span style="font-weight: bold;">ԱՌԱՋԻՆ ՍԵՐԸ</span></span><br /><br />Պե՛տք չէ, սիրելի՜ս.<br />Զո՜ւր ես երդվում:<br /><br />Առանց երդման էլ ես հավատում եմ,<br />Որ հիմա օրըդ մի դար է տևում,<br />Որ փուշ կարոտը քեզ ծվատում է,<br />Որ գիշերն ի լույս չես քնում հաճախ,<br />Որ իմ անունն ես կրկընում հաճախ,<br />Որ աղջկական քո մաքուր բարձին<br />Թեքված ես տեսնում մի ծերուկ արծիվ<br />(Անգղ էլ լինեի՝ արծիվ է թվում),<br />Որ քեզ աշխարհոէմ ոչի՜նչ չի թովում,<br />Որ առանց սիրուս կյանքդ կորած է,<br />Որ...<br /><br />Գիտե՛մ, ջա՜նըս.<br />Զո՜ւր ես երդվում:<br /><br />Բայց գիտեմ և այն,<br />Ինչ դո՛ւ չգիտես.<br /><br />Առաջին սերը, ինչպես որ հացը,<br />Ի՜նչ էլ որ անես՝ միշտ կուտ է գնում...<br /><br /><span style="font-style: italic;"><span style="font-weight: bold;">ԱՏՈՒՄ ԵՄ</span></span><br /><br />Ատում եմ ձյունը՝<br />Թե նա տեղում է ամառվա կեսին,<br />Եվ մահն եմ ատում՝<br />Թե հյուր է գալիս աղջըկատեսին,<br />Մահից ոչ պակաս՝<br />Եվ այն քողարկված մենատնտեսին,-<br />Նրան ու նրա՜նց,<br />Ովքեր ուրիշի շեն տունն են քանդում՝<br />Իրենց պետք եկած գերանի համար,<br />Ովքեր ուրիշի ծառերն են ջարդում՝<br />Մի բուռ չհասած ծիրանի համար.<br />Ովքեր համայնքի ծովից են խոսում,<br />Բայց դեպի իրենց լճակն են հոսում...<br /><br />Ատում եմ նաև այն խելոք սուսիկ-փուսիկությունը,<br />Որտեղ դջվար է տարբերել անգամ երեսն աստառից,<br />Եվ այն հարկադի'ր, ոչ թե ի ծնե կուզիկությունը,<br />Որ ստացվում է... ցած առաստաղից:<br /><br />Ատում եմ նաև այն նեղ կոշիկը,<br />Որ աքցանի պես ոտքերդ է բռնում,<br />Իսկ հոգուդ վրա կոշտուկ է դառնում...<br /><br />Ա'յն գործն եմ ատում,<br />Որ ոչ թե գործ է, այլ ծանր հանցանք,<br />Ա'յն փորձն եմ ատում,<br />Որ մարդկանց գլխին դառնում է փորձանք,<br />Ա'յն դավանանքը,<br />Որ վերջ ի վերջո փոխվում է դավի,<br />Գլխացավանքը,<br />Որ փոխարկվում է սուր գլխացավի...<br /><br />Խավարն եմ ատում, եթե խավարում<br />Ո'չ միտք է ծնվում, և ո'չ էլ զավակ:<br />Եվ լույսն եմ ատում, թեկուզև պայծառ,<br />Թե չի հանդուրժում մինչև իսկ շվաք...<br /><br />Ի՞նչ խոսքեր ասեմ այն ձեռագըրին,<br />Որ չի հասկացվում, բայց կարդացվում է:<br />Ասե՞մ, թե խղճամ այն տարեգըրին,<br />Որ նյութ է սարքում,<br />Ոչ թե հավաքում:<br />Խղճա՞մ, թե ատեմ այն տարագըրին,<br />Որ միշտ ապրում է... իր հայրենիքում...<br /><br />Թու՜հ, ինչքա՜ն բան կա կյանքում ատելի,-<br />Ես չգիտեի...<br /><br /><span style="font-style: italic;"><span style="font-weight: bold;">ՐԲ ԱՉՔԵՐՆ ԵՆ ՍԱՌՈՒՄ... </span></span><br /><br />Մենակություն բառից դողդողուն է օդը իմ սենյակի:<br />ՈՒ ես հասկանում եմ,<br />Որ աչքերն են մարդու ամենաթաց տեղը...<br /><br />...Երբ աչքերն են սառում՝<br />Ասում են, թե՝ ա՛յ-ա՛յ մարդ է գալու:<br />Բայց դա եթե սուտ չէ,<br />Ապա բարություն է,<br />Որ ծնվել է միայն խեղճությունից:<br />Իմոնք էլ են սառում:<br />Սակայն դու չե՜ս գալու:<br />Դու չե՜ս կարող: Գիտե՜մ:<br />Եվ օդը սենյակիս<br />Պիտի շարունակի մենակություն բառից անվերջ դողալ՝<br />Հարուցելով իմ մեջ այն միտքը հին,<br />Թե վիհերը գուցե նրա համար են լոկ.<br />Որ մարդ ներքև նետվի:<br /><br />Իսկ թե վիհերն իրոք նրա համար են լոկ,<br />Որ մարդ ներքև նետվի՝<br />Այդ դեպքում ես<br />Ինչպե՞ս անեմ.<br />Կու՛ժ չեմ,<br />Կուժկոտրու՜կ եմ.<br />Չե՛մ կոտըրվում, միայն փետըրվու՜մ եմ,<br />Եվ դրանից արդեն ես հոգնել եմ,<br />Ինչպես թուղթն է հոգնել իմ ժանքերից՝<br />Հեռվից հեռու ասել քեզ երկու բառ,<br />Որ կարող է նու՛յնքան ինձ թարգմանել,<br />Որքան թարգմանում է ինքնաթիռին հավը...<br /><br />Սուտ կա, որ ճիշտ արժե:<br />ՈՒ ես հավատում եմ մեր հնարած ցտին,<br />Թե չենք կորցնի իրար:<br /><br />Վախ կա, որ մահ արժե:<br />ՈՒ ես վախենում եմ, թե կհաղթի կյանքը,<br />Եվ կմնամ ցավի խեղճ պատմաբան միայն:<br /><br />ՈՒ վերջապես, քայլ կա, որ հենց թռիչք արժե:<br />Եվ ինձ դուրս եմ քաշում իմ մտքերի միջից,<br />Ինչպես առողջ ակռան բերանից են քաշում:<br /><br />Բայց հոգնել եմ արդեն<br />Եվ հոգնել եմ այնքան,<br />Որ չեմ զգում ոչի՜նչ,<br />Ցա՛վ չեմ զգում անգամ:<br /><br />Ա՜յ թե հնար լիներ չզգալ նաև,<br />Որ աչքերն են մարդու ամենաթաց տեղը...<br /><br />ԸՆԿԱԾՆԵՐԸ<br />Կռիվներում ընկան նրանք.<br />Ամեն մեկը՝ մի տան ճրագ,<br />Ամեն մեկը՝ մի մոր որդի,<br />Ամեն մեկը՝ մի աղջկա<br />Երազանքը անապական,<br />Կնոջ՝ սերը, հոր՝ ապագան...<br />Ամեն մեկը՝ անգիր մի վեպ,<br />Ամեն մեկը անգին մի կյանք...<br /><br />Ամեն մեկը ընկան ա'յլ կերպ.<br />Մերթ՝ ջրի մեջ, մերթ՝ հողի տակ,<br />Մեկը սրով, տասը՝ հրով.<br />Մեկը՝ արդեն հայտնի հերոս,<br />Տասը՝ հերոս դեր չդարձած,<br />Մեկը՝ իր մոր արցունքներով<br />Թաց նամակը դեռ չընթերցած,<br />Տասը՝ նամակ սպասելիս,<br />Կարոտելիս, երազելիս...<br /><br />Բայց զոհի' պես չընկան նրանք:<br />Ընկան նրանք իբրև մարտի'կ,<br />Ընկան նրանք իբրև մարդի'կ,<br />Որ սովոր են մահը վանել<br />Իրենց կյանքով՝ հանուն կյանքի,<br />Որ սովոր են զրկանք տանել՝<br />Ընդդեմ ցավի ու զրկանքի.<br />Որ պատրսատ են հանուն սիրո<br />Սիրուց առնել ատելու թափ.<br />Եվ անպարտ են ատելությամբ:<br />Որ հզոր են հենց այդ սիրով.<br />Զոհի' նման չընկան նրանք:<br />Ընկան նրանք իբրև մարտի'կ,<br />Որ փուլ չգա էլ ապարանք,<br />Խաղաղ մնա ամեն երդիկ,<br />Եվ ծխանի ծուխը բարակ<br />Վե'ր բարձրանա պրա՜կ-պրա՜կ,<br />Քամուց թերթվի լուրթ երկնքում.<br />Որ էլ ոչ մի ընտանիքում<br />Անտերացած ոչ մի աթոռ<br />Չաղաղակի դատարկությամբ<br />Թեյի ժամին, ճաշի պահին.<br />Որ արկերի դղրդոցին<br />ՈՒ հրդեհի ահեղ բոցին<br />Փոխարինեն արծաթ բահի<br />Զրնգոցը երկնքի տակ<br />Եվ կարոտի շշուկը տաք:<br /><br />Նրանք ընկան կռիվներում,<br />Բայց ապրում է հոգին նրանց<br />Ապրողների հոգիներում.<br />Չի' մեղմացել ցավը կրած,<br />Ատելուտյո'ւնը փրփըրած<br />Եվ հաղթության տե'նչը խորին՝<br />Ի գիտություն ա'յն բոլորի,<br />Որ նայում են շիրմին նրանց<br />Միայն իբրև մի բլուրի,<br />Որ հարթվում է կամաց-կամաց, -<br />Անմիտի պես մոռանալով,<br />Որ եթե չար թշնամու դեմ<br />Ապրողները իրենց ուժով<br />ՈՒ զենքով են անպարտելի,<br />Ընկածները իրենց հուշո'վ,<br />Վրեժո'վ են սարսափելի...<br /><br />ԳԱՐՆԱՆ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐ ՀՈՏԸ<br /><br />Հարկավոր չէ՜,- ասում եմ ես ինքես ինձ,<br />Ասում եմ ես մտքիս մեջ<br />Ու մեկ-մեկ էլ՝ գժի նման՝ բարձրաձայն:<br />Հարկավոր չէ՜ այս նոր սերը ո՜չ մեկիս՝<br />Ո՜չ քեզ, ո՜չ ինձ:<br />Ո՜չ մեկիս...<br /><br />Բայց ակամա դերասանից (հասկանու՞մ ես, ակամա՜),<br />Հա՜, ակամա դերասանից ո՞վ կա դժբախտ առավել...<br />Եվ կույր ձեռքս<br />կույրին հատուկ խարխափումով ու դողով<br />Հեռվից-հեռու ձեռքդ, մեջքդ կամ աչքերդ է որոնում<br />Եվ մոլեգին շոշափումով կարծես նրանց վրայից<br />Ջնջում է իմ “հարկավոր չէ” -ն տառ առ տառ...<br /><br />Վա՜յ քեզ թշվա՜ռ երջանկություն,<br />Տանջանքի հո՜ղը գլխիդ:<br />Մի՞թե նրա չափ էլ չկաս, որ չտանջես ինքդ քեզ,<br />Որ մոռանաս “միթե” -ները,<br />“Չէ որ”-ները քո երկսայր<br />Եվ անձնատուր լինես ինքըդ քո ընթացքին<br />Գարնան պես:<br /><br />Իսկ գարո՜նը...<br />Արձակվում է ճամփաների պաղն արդեն:<br />Կպչուն ցեխն է հովեր առնում իշխելու:<br />Եվ ձների մարմնի վրա վտակները հալոցքի<br />Իրենց հունով բաց են անում նորանոր<br />Երակներ ու զարկերակներ սև ու տաք.<br />Սկսվում է մի նոր գարուն անհատա՜կ ու անհատա՜կ՝<br />Երազի մեջ մեզ պատահող անկումի՜ պես անհատակ...<br /><br />Ինչքա՜ն կուզես “հարկավոր չէ՜” գոռգոռա.<br />Ինչքա՜ն կուզե թող ուղեղըդ երկմտանքի սև ջերմից<br />Ձյան պես հալվի,<br />Դառնա պաղած թանապուր.<br />Ինչքա՜ն կուզես խաչ դիր վրադ<br />Քո սեփական արյունով,-<br />Միևնո՜ւյնն է.<br />“Հարկավոր չէ՜”-ն իր իսկ կամքին հակառակ,<br />Ինքն իրենից թաքուն անգամ՝<br />Ի վերջո<br />Վերափոխվում ու դառնում է “ի՜նչ ուզում է թող լինի”,<br />Որովհետև... մարդե մա՜րդ է, ո՛չ թե քայլող գաղափար...<br />Որովհետև... “չէ որ”-ները նո՛յնպես քնել են ուզում...<br />Որովհետև... ինքդ գարնան վտանգավոր հոտ ունես...<br />Որովհետև... ինքս էլ գարնան վտանգավոր այդ հոտից<br />Միշտ զգում եմ գլխապտույտ,<br />Որ տևում է ամիսներ...<br />Որովհետև... պարտվե՞լ, այո՛,<br />Ումի՜ց կուզես դու պարտվի՛ր,<br />Սակայնո՛չ թե ինքդ քեզնից.<br />Ինքդ քեզնից պարտվելով՝<br />Դու դառնում ես փսոր ծամոն<br />Կամ ինքնաթափ պատի ծեփ<br />Եվ ոչ նույնիսկ մի մեքենա,<br />Գեթ մեքենա՛ խելացի,<br />Որ կուզեի՛ իրոք դառնալ,<br />Բայց ի՞նչ անեմ, ի՞նչ անեմ,<br />Եթե բնավ չի՛ ստացվում, ի՞նչ անեմ:<br /><br />Էլ ի՞նչ մնաց, որ ի՜նչ անեմ, սիրելի՛ս:<br />Մնաց գոռա՜լ, թե երկուսիս՝ ինձ ու քեզ,<br />“Հարկավոր չէ՛”-ն հարկավոր չէ՛ իսկապես.<br />Մե՛նք ենք իրար հարկավոր...<br /><br />ԲԱՐԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀ<br /><br />Եթե աշխարհիս ճանապարհները<br />Լինեին միակողանի լոկ գալու համար<br />Եվ ոչ գնալու...<br />Դու ինձ կարող ես հիմա չլսել.<br />Եվ մի ել լսիր.<br />Գնա,<br />Որ ինքդ նույնը հասկանաս<br />Եվ հասկանալով նաև հասկացնես,<br />Որ աշխարհումս ճշմարտությունը չի հետազոտվում,<br />Ճշմարտությունը ապրվում է լոկ:<br />- Բարի ճանապարհ.<br />Կյանքի վճռական բոլոր պահերին<br />Միշտ էլ լռում են մի քանի րոպե.<br />Այդպես է նաև ճանապարհելիս.<br />Եվ կարճ են խոսում ճանապարհելիս<br />Նաև հապշտապ.<br />Ահա թե ինչ հոգուս խորքերում ու լեզվիս վրա<br />Բազմակետերն են խոսքերին հախթում,<br />Եվ ինչ որ զեռուն բառեր են վխտում-<br />“Իհարկե... Սակայն... և այսուհանդերձ”...<br />Եվ այսուհանդերձ, թերևս գուցե<br />-Բարի ... վերադարձ<br /><br />ԳԼԽԱՊՏՈՒՅՏ<br /><br /> Դու իմ վերջի՜նը՝ թյուրիմացաբար,<br />Եվ իմ միա՜կը՝ ճակատագըրով...<br />Սիրո բովանդակ կոչականները մանկական են միշտ,<br />Մինչդեռ ես արդեն ապրել եմ այնքան,<br />Որ իմ տարիքում<br />Դեղձին տասն անգամ մեռած կլիներ։<br />Իսկ ինչպե՞ս ես դու։<br />Չէ՞ որ չեմ տեսել քեզ այնքա՛ն տարի,<br />Որքան տեսել եմ։<br />Եվ աչքերիս մեջ կա անլցելի մի դատարկություն,<br />Քանի որ չկաս<br />Դո՛ւ- Իմ վերջի՜նը՝ թյուրիմացաբար,<br />Եվ իմ միա՜կը՝ ճակատագըրով։<br />Իմ շրթունքներից<br />Կախված է հիմա մի ամբո՜ղջ աշխարհ՝<br />Մի գունդուկծի՛կ,<br />Բառերի մի պա՜րս,<br />Որ իր բզզոցով գլխապտույտ է հարուցում իմ մեջ։<br />Եթե երբեւէ բառերն այդ պիտի իմ բերնից թռչեն՝<br />Թող թռչեն սիրո՜վ,<br />Մի՛միայն սիրով<br />Եվ մի ճախրանքով աստվածաշնչյան,<br />Որի մեջ կա գոլ անապատային,<br />Ավազների սողք ու մտապատրանք։<br />Մի՞թե քո հեռվից՝<br />Քո անտառների խոնավ օդի մեջ, <br />Անվերջ չես լսում խոսքերս չասված։<br />Իսկ թե լսում ես խոսքերըս չասված՝<br />Չե՞ս զգում արդյոք մի գլխապտույտ,<br />Որ, թվում է ինձ, պիտի որ զգան<br />Սրբորեն հղի դեռահաս կանայք,<br />Որոնցից մեկին,<br />Մի՛միայն մեկին<br />Կարողանայի՜ մտովին ասել.<br />“Դո՛ւ- իմ վերջի՜նը՝ թյուրիմացաբար,<br />Եվ իմ միա՜կը՝ ճակատագըրով”։<br />Քիչ ենք օգտըվել մենք բարությունից։<br />Եվ դրանից չէ՞, որ հետզհետե<br />Բարի եմ դառնում,<br />Եվ այնքա՜ն բարի,<br />Որ խղճում եմ ես... մենակությանն էլ։<br />Նա էլ է տանջվել ու հոգնել։<br />Մեղք է։<br />Եկ ամեն մեկըս բացենք մեր փեղկը,<br />Որ նա դուրս թռչի իր փակ վանդակից,<br />Եվ կամ հանդիպենք գեթ այնտեղ... այնտեղ,<br />Ուր հանդիպում են այգն ու գիշերը։<br />Իսկ հանդիպո՞ւմ են նրանք երբեւէ,<br />- Ես ի՜նչ իմանամ գուցե գիտես դո՞ւ,<br />Դո՛ւ- իմ վերջի՜նը՝ թյուրիմացաբար,<br />Եվ իմ միա՜կը ճակատագըրով։<br />Ու ձյուն է գալիս,<br />Ինչ-որ ջե՜րմ մի ձյուն.<br />Հյուսիսն է հղում հարավին ողջույն։<br />Եվ ձյան մեջ ինչ-որ բուրմունք կա գարնան,<br />Հեռավո՜ր մի բան,<br />Մի հիշողությո՛ւն,<br />Որի բարությամբ հոգեբուժական<br />Չեն մեռնում, ճիշտ է, բայց եւ չեն ապրում,<br />Ինչպես չի մեռնում, բայց եւ չի ապրում<br />Սե՛րըս- վերջի՜նըս թյուրիմացաբար,<br />Բայց եւ միա՜կըս՝ ճակատագըրով։<br />Արի՛ ինքներըս մեզնից բարձրանանք՝<br />Թույլ տանք արարքներ ինքնաժխտումի.<br />Փոխադարձաբար իրար նեղացնենք<br />Ու վիրավորենք փոխադարձաբար,<br />Որ... կարոտն ինքը հաշտվի իրեն հետ,<br />Ու տառապանքը ինքն իրեն ների,<br />Ես էլ հավատամ, որ դու չես եղել<br />Ո՛չ իմ միակը՝ ճակատագըրո՜վ,<br />Ո՛չ իմ վերջինը՝ թյուրիմացաբա՜ր...<br /><br />Ո՞Վ ԳԻՏԻ<br /><br />Գուցե կյանքս ճիշտ չեմ ապրում, վերջն է եկել, ո՞վ գիտի<br />Մի շտապիր պախարակել, գլխի գալիքն ո՞վ գիտի<br />Երբ ջահել ենք, չենք հասկանում, որն է ճիշտը, ո՞վ գիտի<br />Գուցե գինին մի բան ասի, փորձեմ, թեեւ ո՞վ գիտի<br /><br />Քանի տարբեր ճամփեք ունեմ, ճամփի վերջը ո՞վ գիտի<br />Որով գնամ, որը թողնեմ, լավն ու վատը ո՞վ գիտի<br />Երգիս մեջ եմ վիշտս խեղդում, սրտիս տաղերն ո՞վ գիտի<br />Կողքից կյանքս հեշտ է թվում, հոգուս դարդերն ո՞վ գիտի<br /><br />Ինչի համար աշխարհ եկա, կյանք ապրեցի, ո՞վ գիտի<br />Մի՞թե ճիշտ է գինու թասում օրը վառել, ո՞վ գիտի<br />Հարցեր ունեմ հազար տեսակ, պատասխաններն ո՞վ գիտի<br />ՏԵՐ ԻՄ, ՏՈՒՐ ԻՆՁ ՄԻ ԱՊԱՍՏԱՆ, ԲԱԽՏԻ ԽԱՂԵՐՆ Ո՞Վ ԳԻՏԻ<br /><br />Չես հավատում<br /><br />Ես տեսնում եմ՝ չես հավատում ո՛չ քո, ո՛չ իմ անցյալին. <br />Մեր հարուստը՝ աչքիդ աղքատ, կեղծ է թվում պանծալին։<br /><br />Դու կարծում ես, որ ամեն ինչ, ողջը սուտ էր մեր միջև,<br />Ճիշտ էր միայն երկար ճամբան՝ լիքը փշեր ու խճեր:<br /><br />Ճիշտ էր միայն սպասումը, որ և անցավ ապարդյուն -<br />Իզու՜ր էին մեր սրտերը սպասումից թփրտում։<br /><br />Ճիշտ էր միայն արբեցումը այն սին բախտով, որ եկավ,–<br />Նա ոսկի չէր, այլ ոսկեզօծ, հետո պղինձ, վերջը՝ կավ...<br /><br />Ես տեսնում եմ ՝ չես հավատում դու անցյալին իմ ու քո,<br />Չես հավատում ու չես տարվում նաև դու մեր գալիքով։<br /><br />Չես հավատում, թե նա կգա, թե կլինենք բախտավոր,<br />Քեզ ամեն ինչ փուչ է թվում և ամեն ինչ՝ ախտավոր։<br /><br />Քեզ թվում է, որ մենք իզու՜ր հանդիպեցինք մեկմեկու,–<br />Ո՛չ մեր սրտում՝ երջանկություն, ո՛չ մեր կյանքում՝ մեծ բեկում...<br /><br />Իսկ ի՞նչ անենք, ո՞նց բաժանվենք, երբ սրտերը իմ ու քո<br />Թե սիրով էլ չեն շղթայված, գեթ կապված են տանջանքով...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-6400709330586392932?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-33993256499838713222010-05-30T21:46:00.000+05:002010-05-30T21:47:03.115+05:00<span style="font-size:130%;"><span style="font-weight: bold;">Դու մի’ հարցրու.“Սիրո՞ւմ ես ինձ”</span></span><br /><br />Ինչպես կույրը իր ձեռնափայտն է միշտ հիշում,<br />Դու էլ հիշի’ր,<br />Որ երբ իզուր հարց չեն տալիս`<br />Սուտ պատասխան չե~ն ստանում:<br />Եվ դու բնավ իմ այս խոսքից մի’ վշտանա,<br />Այլ մտածիր,<br />Թե ջրհորի մութ խորության չափման համար<br />Իր սեփական մանկանն ո՞վ է ջրհոր նետում:<br />Դու մի’ հարցրու, իսկ ես ասեմ<br />Քո ուզածից շա~տ ավելին:<br /><br /><br />Եվ ասում եմ ե՛ս` միօրյա՛ հավատացյալ,<br />Իսկ դու լսի՛ր, իմ նորօրյա’ աստվածուհի:<br />Պաշտամունքի մի ծե~ս պիտի արվի այսօր,<br />Խոստովանքը էլ ո՞ւմ է պետք:<br /><br />Դու` անծանոթ մի նոր աշխարհ,<br />Ես` մի հմուտ աշխարհագետ,<br />Որ վա՛տ գիտեմ, շա~տ վատ գիտեմ<br />Բազմախոստում տեղանքը քո:<br />Ու խոսում է մեջս կրկին<br />Մոլի ոգին հետազոտման.<br />Ուզում եմ քեզ անգիր անել,<br />Մտքով գծել քարտեզը քո,_<br />Հարց ու փորձը էլ ո՞ւմ է պետք:<br />Եվ առավել լավ չէ՞ արդյոք,<br />Որ մարդու ո՜տքը սայթաքի,<br />Քան թե լեզո՛ւն:<br />Ուրեմն արի ոչ թե խոսենք,<br />Այլ մտովին քայլենք առաջ<br />Այս անծանոթ ճանապարհով,<br />Մինչեւ հասնենք հանգրվանի`<br />Հեքիաթական ինչ-որ մի տեղ,<br />Ուր չկա՜ տեր ու տիրական` մեզնից բացի,<br />Ու մենք պիտի լինենք թլվատ` ջրի՛ նման,<br />Եվ լինենք կույր` կրակի՛ պես,<br />Ուր` հակառակ մեր իմացած հին օրենքի`<br />Մարմինները ջերմությունից չե՛ն լայնանում,<br />Այլ կծկըվո՜ւմ,<br />Եվ լուծվում են բոլոր հարցերն` աղի՛ նման,<br />Դառնալով համ մեր բերանում,<br />Մեր լարաթափ ջղերի մեջ,<br />Շփոթահար մեր դեմքերին...<br /><br />Այնժամ գուցե բնազդաբար ե՛ս քեզ հարցնեմ.<br />“Սիրո՞ւմ ես ինձ”:<br />Ե՛ս քեզ հարցնեմ`<br />Պտասխանիդ չսպասելով,<br />Այլ օգնելով, որ ստանաս<br />Նախկին տեսքըդ աստվածուհու,<br />Նախկին տեսքըդ ա՛յն աշխարհի,<br />Որ դեռ չուներ գծված քարտեզ:<br />Եվ իմ հարցին ի պատասխան<br />Այնժամ գուցե ինքդ ինձ ասես.<br />“Ասում են, թե դուք օգնում եք լոկ հանվելիս:<br />Իսկ դու օգնում ես հագնըվել:<br />Դու ուրի՛շ ես:<br />Սիրո՜ւմ եմ քեզ”...<br /><br /><span style="font-weight: bold;font-size:130%;" >ԱՅԴ Ո՞Վ Է ԱՍԵԼ՝ ՆՈՐԻՑ ԵՆ ՍԻՐՈՒՄ ՆՈՐԻ՛Ց ՉԵՆ ՍԻՐՈՒՄ, ՍԻՐՈՒՄ ԵՆ ԿՐԿԻ՜Ն …</span><br /><br />Այդ ո՞վ է ասել՝ նորից են սիրում։<br />Նորի՛ց չեն սիրում, սիրում են կրկի՜ն …<br /><br />Ու երբ մինչ—իսկ այլուրից (դեռ տա՜ք)<br />Դու նո՛ւյն մարմինն ես հիշում բնազդով,<br />Երբ հոտն էլ սուրճի նրա՛ն հիշեցնում<br />Եվ քո գունազարդ քնի փոխարեն<br />Անքնություն է փռում սպիտակ.<br />Երբ աստղերն իրենց կլորակ սանրով<br />Մազերդ են սանրում, իսկ դու վերստին<br />Շոյանքի սովոր քո մազերի մեջ<br />Նո՛ւյն հանգստարար մատներն ես զգում.<br />Երբ օտար մեկի շարժումի, դեմքի<br />Նմանությունը հեռու-մոտավոր<br />Ոտներդ է ասես դնում գիպսի մեջ,<br />Իսկ միտքդ բեկում այնպե՛ս կտրական,<br />Ինչպես լույսերի վետվետումներից<br />Երկաթգծերն են կարծես ջարդոտվում.<br />Երբ անձր—ներից հողն ասես թթվում<br />Եվ ստիպում է ռունգո՜վ էլ զգալ,<br />Որ մենակ ես դու իբր— մի … Իգրեկ,<br />Իսկ ինչ-որ մի տեղ կամ հենց քո կողքին<br />Կա մի Իքս ուրիշ, առանց որի դու<br />Խնդիր չե՜ս կազմի, ո՛չ էլ կլուծես,-<br />Մի՛շտ, ամե՜ն անգամ պաշարում է քեզ<br />Նույն զգացումը անճեղք ու անդուռ,<br />Եվ հասկանում ես, որ մարդն, ի վերջո,<br />Նորի՛ց չի սիրում, սիրում է կրկի՜ն,<br />Մանզի կա մթին մի կախյալություն<br />Ջղի — արյան, հոգու — կրքի.<br />Քանզի նռանը հանման-գումարման<br />Այդ մե՛նք չենք դնում լուծվելիք խնդրում.<br />Քանզի թեպետ— բախտ մենք ենք փնտրում,<br />Բայց բա՛խտը,<br />Բա՛խտը,<br />Բա՜խտն է մեզ ընտրում …<br /><br />Ուստի մինչ—իսկ սիրառատ հոգին<br />Նորի՛ց չի սիրում, սիրում է կրկի՜ն…<br /><br /><span style="font-size:130%;"><span style="font-weight: bold;">ԱՆԿԵՂԾ ԱՍԱԾ </span></span><br /><br />Անկեղծ ասած՝ այս ամենից ես հոգնել եմ,<br />Ես, սիրելի՛ս, որ քեզ սիրել եւ օգնել եմ.<br />Ձեռք եմ պարզել, հույս եմ տվել,<br />Վատըդ թողած՝ լավըդ թվել,<br />Հավատացրել, հավատացել,<br />Թե իմ առաջ դուռ ես բացել՝<br />Չտեսնըված, չեղած մի դուռ։<br />Սակայն ի՞նչ եմ ես ստացել<br />Այդ ամենին ի տրիտուր։<br /><br />Անկեղծ ասած՝ ոչինչ չկա, եւ ոչ էլ կար։<br /><br />Անկեղծ ասած՝ դու բնավ էլ ա՛յն չես եղել,<br />Ա՛յն չես եղել, ինչ որ ես եմ կարծել երկար։<br />Ո՞ւր ես, ասա՛, դու ինձ մղել։<br />Ճիշտ ճամփից ես միայն շեղել։<br />Սուտ խոստումով կապել ես ինձ,<br />Մանկան նման խաբել ես ինձ,<br />Ու չես տվել ոչի՜նչ, ոչի՜նչ։<br />Իսկ այն, ինչ որ ինձ ես տվել,<br />Արժանի չէր ո՛չ քեզ, ո՛չ ինձ։<br /><br />Անկեղծ ասած՝ քո տվածից ես հոգնել եմ։<br /><br />Ինքդ գիտես՝ որքան ձգտել ու տքնել եմ,<br />Որ դու... որ դու նման լինես իմ երազին։<br />Իսկ դու գիտե՞ս՝ ի՛նչ դուրս եկավ.<br />«Տղան հասավ իր մուրազին,<br />Դուք էլ հասնեք ձեր մուրազին»։<br /><br />Հեքիաթն, այո, միտքըս ընկավ...<br />Դու՝ հեքիաթում հրաշք աղջիկ.<br />Այնինչ կյանքում՝ ինչ-որ... չղջիկ,<br />Որ ոչ թռչուն, ոչ էլ մուկ է...<br /><br />Անկեղծ ասած՝ զուր էր ամբողջ այս աղմուկը։<br /><br />Անկեղծ ասած՝ նեղանում ես, թե լրջանում,<br />Մե՜կ է հիմա։ Էլ չեմ գցի ինձ սար ու ձոր,<br />Անկեղծ կասեմ՝ հեքիաթն ինչով է վերջանում,<br />Ցած է ընկնում երեք խնձոր-<br />Մեկ՝ ասողին,<br />Մեկ՝ լսողին,<br />Մեկ էլ... ինձ պես գիշեր ու զօր<br />Հիմարաբար սպասողին...<br /><br />Անկեղծ ասած՝ հեքիաթներից ես հոգնել եմ...<br /><br /><span style="font-size:130%;"><span style="font-weight: bold;">Միանգամից </span></span><br /><br />Ասում են, թե միանգամից կյանքում ոչի՜նչ չի կատարվում.<br />Միանգամից ո՛չ մի կարպետ եւ ո՛չ մի գորգ չի պատըռվում,<br />Միանգամից բերդ չի շինվում ու չի քանդվում միանգամից,<br />Միանգամից ձյուն չի գալիս եւ չի փչում անգամ քամին:<br />Մի՛րգ չի հասնում միանգամից, ո՜ւր մնաց թե՝ խելոքանան,<br />Զո՛ւյգ չեն կազմում միանգամից, ու՜ր մնաց թե՝ երեքանան:<br />Միանգամից չեն կշտանում եւ չեն զգում ջրի կարիք.<br />Ո՛չ այսօրն է անցյալ դառնում, ո՜չ էլ վաղն է դառնում գալիք:<br /><br />Այս ամենը ճիշտ է, հարկա՛վ,<br />Հենց այսպես է, ինչպես որ կա:<br />Սակայն եթե իմ կյանքի մեջ գեթ հարցնեին մի՛ անգամ ինձ,<br />Թե ես ի՞նչ եմ գերադասում,<br />Ի՞նչ եմ ուզում<br />Ու երազում,<br />Ես կասեի.<br />- Ինչ լինում է՝ թող որ լինի ՄԻԱՆԳԱՄԻ՜Ց...<br /><br />1962<br /><span style="font-weight: bold;font-size:130%;" ><br />ՊԱՏԱՀԱԲԱՐ ԵՆ ՊԱՏԱՀՈՒՄ ԿՅԱՆՔՈՒՄ </span><br /><br />Մի՛շտ էլ սիրածին պատահաբար են պատահում կյանքում<br />Ու հրաժեշտ են տալիս սիրածին անհրաժեշտաբա ՜ր…<br /><br />Թե կուզես՝ լռի՛ր<br />Թե կուզես՝ ոռնա՜,<br />Թե կուզես՝ ծամիր սեփական լեզուդ:<br />Թե կուզես՝ խցիր բերանդ բարձով,<br />Թե կուզես՝ ոտքով հարվածիր բարձին.<br />Հավատացյալ ես՝ հայհոյիր աստծուն,<br />Հավատացյալ չես՝ աստծուն հավատա.<br />Թե կուզես՝ ուզիր է՛լ չուզել- իզո՜ւր,<br />Թե կուզես՝ ուզիր է՛լ չապրել-իզո՜ւր…<br />Ու, եթե կուզես, ապրելն այս է հենց,<br />Եվ սերն իսկական հենց այս է որ կա.<br /><br />-Պատահաբար ես պատահում կյանքում,<br />Անհրաժեշստաբար հրաժեշտ տալիս…<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-3399325649983871322?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-44347258139327804482010-05-30T21:32:00.007+05:002011-11-01T01:42:38.382+04:00<span style="font-style: italic;"><span style="font-weight: bold;">Դ ՈՒ </span></span><br /><br />Դ՛ու՝<br />երկու տա՜ռ,<br />Դ՛ու՝<br />հասարա՜կ մի դերանուն,<br />Եվ ընդամենն այդ քո երկու՛ հատիկ տառով<br />Այս բովանդակ աշխարհին ես տեր անում...<br /><br />Դ՛ւ՝<br />երկու տա՜ռ,<br />Ու ես գարնան հողի նման<br />Քո կենսատու ջերմությանն եմ ընտելնում...<br /><br />Դ՛ւ՝<br />երկու տա՜ռ<br />Եվ ահա ես<br />Երջանկության համն եմ զգում իմ բերանում,<br />Անջատումին ըմբերանւմ<br />Եվ թերանում եվ կատարել հրամանը տառամանքի...<br /><br />Դ՛ու՝<br />երկու տա՜ռ,<br />Ու ես, անգի՛ն,<br />Ինձանից ինքս վերանում՝<br />Փոշիացած հերոսների<br />Դասակին եմ ընկերանում...<br /><br />Դո՛ւ՝<br />երկու տա՜ռ,<br />Ու երբ հանկարծ<br />Թողնւմ ես ինձ ու հեռանում՝<br />Լքվաց տան պես ճեղք եմ տալիս,<br />Ծեփըս թափում, անտերանում,<br />Եվ կսկիծը, ցեցի նման,<br />Բույն է դնում իմ սյունի մեջ,<br />Ձեղւնի մեջ ու գերանում...<br /><br />Դ՛ու՝<br />երկու տա՜ռ,<br />Դ՛ու՝<br />հասարա՜կ մի դերանուն...<br /><span class="Apple-style-span" style="font-size: 20px; line-height: 23px;"><b><br /></b></span><br /><span style="font-size:78%;"><span style="line-height: 116%;font-size:150%;">Սիրտըս ցավում է անցած գնացած<br /> Օրերիս համար.<br />— Մեկը շշուկով պատմում է կամաց<br />Մեկը իմ հոգին տանջում է համառ<br /><br /><br />Այդ հուշերի մեջ կա մի քաղցր ցավ.<br /> Մի թովիչ երազ.<br />— Մեկը իմ սիրտը փշրելով անցավ<br />Ու հեգնությունով նայում է վրաս<br /><br />Սակայն չեմ կարուղ ես նրան ատել —<br /> Սիրում եմ նրան.<br />— Ւմ կյանքը մի նուրբ մշուշ է պատել,<br />Գուրգուրում է ինձ մի լույս ֊հանգրվան...<br /><br />Մեկը իմ սիրտը փշրելով անցավ.<br /> Օ՜, քաղցր արբանք<br />— Օըհնըված եք դուք, սեր, ցընորք ու ցավ,<br />Օրհնըված եք դուք, երկիր, երգ ու կյանք</span>...</span><br /><br /><span style="font-weight: bold;">ԳԻՇԵՐՆ ՈԻ ԵՍ</span><br /><br />Գիշերն ունի ամե~ն բանի թույլտրվոլթյուն:<br />Իսկ ես չունե՞մ<br /><br />Ու ջնջում եմ<br />էլեկտրական լամպագրի այն խորհուրդը,<br />Թե «Շահավետ, հուսատու է փողը պահել դրամարկղում»<br />(Փող ունենամ՝<br />Կհասկանամ<br />Առանց և այդ լամպագրի)...<br /><br />... Ու բացում եմ<br />Փակ դռները գիշերային խանութների.<br />Ընդամենը հարկավոր է ծխելու բան,<br />Որ կուզեյի ինձ վաճառեր<br />Ա՛յն աղջիկը,<br />Որի աչքերն ունեն ինչ-որ անորոշ գույն,<br />Որի անունն անհայտ է ինձ,<br />Որի սիրտը փակ է իմ դեմ`<br />Ինչպես խանութն այս լեփլեցուն,<br />Եվ ի՞նչ ճաշակ ունի արդյոք,<br />Ես չգիտեմ,<br />Բայց կուզեի,<br />Շա~տ կուզեի,<br />Որ նա սիրել կարողանար<br />Նաև... տգեղ տղամարդու...<br /><br />Գիշերն ունի ամե~ն բանի թույլտվություն<br />Իսկ ես չունե՞մ<br /><br />... Եվ ասում եմ ա՛յն խոսքերը,<br />Որ երբևէ չէի կարող ասել կյանքում...<br />... Բաց եմ անում<br />Եվ արգելված — հայհոյական բառերն ամեն`<br />Իրենց թաքուն պոեզիայով,<br />Որ կուտակվել Է դարեդար...<br /><br />... Ներս եմ մտնում ա՛յն դռներից,<br />Որ միշտ փակ են եղել իմ դեմ<br />Ու միշտ բաց են նրա՛նց առաջ,<br />Որոնց եղածն ու չեղածը ես լա՜վ գիտեմ,<br />Բայց լեմ ասի նաև այսօր,<br />Այսօ՛ր,<br />Երբ ես կարծես ունեմ թույլտվություն...<br />... Ներս եմ մտնում<br />Եվ խոսքերիս ա՛յն իրավունքն եմ ես տալիս,<br />Որ կինն ունի՝<br />Երբ այդ կինը<br />Ոչ թե արդեն Էլ չի սիրում իր ամուսնուն,<br />Այլև շա~տ լավ է հասկացել,<br />Թե չի սիրում ինչի՛ համար:<br />Ա՛յն կինը, որ գիտի մի բան<br />Եվ չգիտե ևս մի բան.<br />Նա չգիտի,<br />Որ աշխարվում<br />Կարելի է ապրել նաև առանց սիրո,<br />Եվ լա՛վ գիտի,<br />Որ երբևէ,<br />Ի~նչ էլ լինի ու չլինի՝<br />Անկարող է դավաճանել...<br /><br />Գիշերն ունի ամե~ն բանի թույլտվություն<br />Իսկ ես չունե~մ...<br /><br />ԻՆՉՊԵ՞Ս Թէ ԲԱԽՏ ՉԿԱ...<br /><br />Առանց հայելու էլ ես ինձ տեսնել գիտեմ<br />Ծառաբնի՛ վրա, քո ափի մեջ<br />Եվ այդ վայրկյաններին ես ինձ դուր եմ գալիս,<br />Ինչպես դուր է գալիս ինձ իմ տղան<br /><br />Պտտեցնում եմ մատլս և... փոխարեն թելի<br />Մատիս փաթաթվում Է երկնի կապույտն ինքը :<br />Ոտներիս հետ հողն Է սիրաբանում,<br />Եվ խաղողի վազն Է ընձյուղ տալիս<br />Վառվող ծխամորճիս կրակի մեջ...<br /><br />Ինչպե՞ս թե թախտ չկա, էլ նա ո՞նց Է լինում...<br /><br />Եվ սխալ Է, որ մենք վայրկյաններով<br />Ժամն ենք չափում: Ճիշտը հակառակն Է գուցե՝<br />Կարճ ժամերով չափել վայրկյանները երկար...<br /><br />Ա~խ այդ վայրկյանները, որ գալիս են ուշ-ուշ,<br />Ինչպես մարգարեներն ու հերոսներն այն կենտ,<br />Որ մի ազդ են փրկում բազկով և կամ խոսքով...<br /><br />Ու ես մտածում եմ, որ հիրավի<br />Ժամացույցից պիտի շինել շաքար<br />Ու լուծելով ջրում՝ ըմպել կում -կում<br />Իբրև անքնություն փարատող դեղ<br />Եվ հայելուց... պիտի կոշի~կ կարել,<br />Որ ոտնատակն անգամ հողը արտացոլի...<br /><br />Իսկ սեփական անձի արտացոլման համար<br />Ձեզ հայելի պե՞տք է<br />Ինձ Հայելի պետք չէ<br />Ռետինի պես ձգվող վայրկյաններ կան,<br />Երբ ինձ տեսնում եմ ես առանց հայելու էլ`<br />Ծառաբնի՛ վրա,<br />Քո ափի՛ մեջ,<br />Նաև ինքնահավան ինքնահոսիս ծայրի՛ն...<br /><br /><span style="font-size:100%;"><span style="font-weight: bold;">Նամակ </span></span><br /><br />Նա՞ է գրում ինձ<br />Թե՞ ես եմ գրում իմ հարազատին՝<br />Ինքս էլ չգիտեմ.<br />"Արդյոք քեզ եր՞բ եմ, ե՞րբ եմ տեսնելու...<br />Ձմե՛ռ ու ամա՜ռ,<br />Աշո՛ւն ու գարո՜ւն...<br />Իսկ ո՞ւր է տարվա մե՛ր եղանակը,<br />Այն հինգերորդը..."<br /><br />Նա՞ է գրում ինձ<br />Թե՞ ես եմ գրում իմ հարազատին՝<br />Ինքս ել չգիտեմ.<br />"Դու նկատե՞լ ես. ձմեռ ժամանակ<br />Անհնարին է անցնել անտառի այն ծանոթ տեղով,<br />Որով անցել ես ամռան օրերին,<br />Քանի որ ցրտից սաստիկ կուչ գալով<br />Ու ձյան բեռան տակ ճկվելով խղճուկ`<br />Ոստ ու ճյուղերը փակում են ճամպադ,<br />Իսկ մթնշաղին կամ աղջամուղջին`<br />Ճանկռում են դեմքդ,<br />Աչքիդ սպառնում:<br />Ես քայլում էի աղջամուղջի մեջ,<br />Ու քայլում էի նաև ... մտացիր:<br />Մտացի՞ր արդյոք, մտամփո՞փ արդյոք,-<br />Մի՞թե նույնը չէ:<br />Ու ես հասկացա,<br />Որ երբ հուզված ենք`<br />Մենք թաքցընում ենք մեր խեղճ ձեռքերը,<br />Երբ անվստահ ենք`<br />Մենք թաքցընում ենք մեր խեղճ ոտքերը.<br />Իսկ ե՞րբ են մարդիկ թաքցնում դեմքը<br />Գուցե ամոթի՞ց<br />(Ես չե՛մ ամաչում իմ սիրո համար)<br />Գուցե կարոտի՞ց<br />(Ես ուզում եմ քեզ տեսնել բա՛ց աչքով):<br />Գուցե ճանկըռտող ճյուղերի՞ց այս չար<br />Գուցե այս ցրտի՞ց որ ճկում է ինձ<br />Եվ ստիպում է կուչ գալ խեղճորեն<br />(Կուչ գալ եմ ուզում քո՛ թևերի տակ)" ...<br /><br />Նա՞ է ավարտում, թե՞ ես նրա տեղը,-<br />Ինքս էլ չգիտեմ.<br />"Իմ այս հարցերին մի՛ պատասխանիր,<br />Բայց պատասխանիր լոկ իմ մե՛կ հարցին:<br /><br />Գարունը անցավ` ես քեզ չտեսա,<br />Ամառը անցավ` ես քեզ չտեսա,<br />Աշունը անցավ` չտեսա ես քեզ,<br />Ձմեռն էլ կանցնի` չեմ տեսնի ես քեզ...<br /><br />Իսկ ո՞ւր ե տարվա մե՛ր եղանակը,<br />Այն հինգերորդը ... մի՞թե չի գալու" ...<br /><br />Անծանոթուհուն<br /><br />Ես մտածում եմ.<br />ԿԱնցնի մի շաբաթ,<br />Ու ես վերստին կտեսնեմ նրան,<br />Ում հանդիպեցի առաջի~ն անգամ,<br />եվ մի – երկու բառ փոխանակեցինք`<br />Չծանոթացած:<br /><br />Կտեսնեմ նրան<br />Ու կասեմ §դու¦-ով.<br /><br />-Թույլ տուր տամ մի հարց,<br />Բայց շատ եմ խնդրում,<br />Որ դա չհաշվես բնավ հաճո խոսք:<br />Անցել է ահա ուղիղ մի շաբաթ,<br />Եվ ողջ մի ծաբաթ ժպտացել ես ինձ,<br />Անվե~րջ – անդադա~ր ժպտացել:<br />Ինչու±:<br /><br />Եվ ի պատասխան ի°նչ էլ իմանամ,<br />Ի~նչ էլ ինձ ասես`<br />Ես գոհ կմնամ,<br />Իսկ եթե շիկնես`<br />Առավե°լ ևս:<br />Իսկ եթե շիկնես`<br />Կշարունակեմ.<br />-Երկու փոսիկիդ,<br />Որ կա երեսիդ,<br />Ամբողջ մի շաբաթ լեցուն է եղել<br />Հմայքի ծովո~վ:<br /><br />Ես նո°ր հասկացա,<br />Թե ոնց է լինում,<br />Որ հողագնդի կլոր կողերից<br />Ծովերը երբեք չեն թափվում ներքև,<br />Ու չեն դատարկվում այն փոսիկները,<br />Որ մենք կոչում ենք ծովերի հատակ...<br /><br />Եվ ի պատասխան ի°նչ էլ իմանամ,<br />Ի~նչ էլ որ ասեսէ<br />Ես գոհ կմնամ:<br />Միայն... միայն թե դու չնկատես,<br />Որ հանկարծ ես քեզ`<br />Անծանոթուհուդ,<br />Դիմել եմ §դու¦-ով:<br /><br />Թե չնկատես`<br />Ես այնժամ կասեմ.<br />-Դե~ , անունդ ասա...<br /><br /><span style="font-weight: bold;font-size:130%;">ԱՊՐԵԼ</span><br /><br />Ապրե՜լ, ապրե՜լ, այնպե՛ս ապրել,<br />Որ սուրբ հողըդ երբեք չզգա քո ավելորդ ծանրությունը:<br />Ապրե՜լ, ապրե՜լ, այնպե՛ս ապրել,<br />Որ դու ինքդ էլ երբեք չզգաս քո սեփական մանրությունը:<br />ՈՒ թե հանկարծ անպետքություն քեզ համարես,<br />թե ինքըդ քեզ արհամարհես<br />ու համառես,<br />քեզ հետ վիճի՛,<br />քեզ չզիջի՛,<br />համբերատար քեզ հետ խոսի՜,<br />հակառակո՛ւմ քեզ համոզի<br />ինքը... հզոր Հանրությունը...<br /><br />Ապրե՜լ, ապրե՜լ, այնպե՛ս ապրել,<br />Որ ուրիշի խինդով խնդաս,<br />Որ ուրիշի ցնծությունով<br />Ինքդ էլ ցնծաս, ինքդ էլ թնդաս:<br /><br />Լինես, մնաս ամենքի հետ,<br />Նրանց կամքին հպատակվես,<br />«Ես»-ըդ խառնես մեծ «մենք»-ի հետ,<br />Նրանց ցավով լուռ տապակվես:<br /><br />Տրվես նրանց լույսի նման<br />Եվ չխաբես՝ հույսի նման:<br />Արշալույսի նման բացվես<br />նրա՛նց համար,<br />Վերջալույսի նման բացվես<br />նրա՛նց համար:<br />Թե լաց լինես՝ նրանց համար,<br />Թե բաց լինես՝ նրանց համար:<br />Եվ հա՜ց լինես նրանց համար՝<br />հոգևոր հա՛ց,<br />Քեզ նրանցով կյանքում զինես<br />Եվ նրանցով կյանքում լինես<br />ոգևորվա՜ծ:<br />Եվ նրանցով կյանքում լինես<br />թույլ կամ ուժեղ,<br />Եվ նրանցով կյանքում լինես<br />բույլ կամ մժեղ:<br />Թշվառ՝ ինչպես անապաստան,<br />Հարուստ՝ ինչպես լայն տափաստան...<br /><br />Ապրե՜լ, ապրե՜լ, ապրել այնպե՛ս ,<br />Որ նրանց հետ մթնես - ամպես,<br />Եվ նրանց հետ շանթարձակվես.<br />Մեկտեղ հանկարծ ընդարձակվես,<br />Մեկտեղ դառնաս գունդուկծիկ.<br />Մեկտե՜ղ բացվես, մեկտե՜ղ փակվես՝<br />Ինչպես նամակ և կամ բացիկ...<br /><br />Ապրե՜լ, ապրե՜լ, ապրել մեկտե՛ղ,<br />Կյանքդ խառնել նրանց կյանքին,<br />Տառապանքդ՝ տառապանքին,<br />Ջանքդ՝ ջանքին,<br />Ցանքդ՝ ցանքին,<br />Եվ ենթարկվել նրանց կամքին,<br />Նրանց կամքն էլ քեզ ենթարկել,-<br />Դառնալ և՛ շանթ, և՛ շանթարգել...<br /><br /><span style="font-weight: bold;font-size:130%;">ՊԱՐԱՊՈՒԹՅՈՒՆ</span><br /><br />Չգիտեմ ի՞նչ անեմ<br />Պատեպատ եմ զարկվում:<br />Հազար բան եմ տնտղում` կույրի նման,<br />Ու հասկացած նրա ինչ- ինչոցը ` կրկին<br />Պատեպատ եմ զարկվում:<br />Չգիտերմ` ի՞նչ անեմ:<br />Լավ է ելնեմ- գնամ, տամ փողոցին տուրքս<br />Կամ հավաքեմ հարկս նույն այդ փողոցից:<br />Սակայն ինչի՞ գնամ, եթե կարիք չունեմ<br />Ես իմ տասը մատով իմ զույգ աչքի համար<br />Բանտի ճաղերի պես ինչ-որ բան եմ սարքում`<br />Ճակատս սեղմելով մտածում եմ,<br />Թե ի՞նչ անեմ հիմա: Եվ բանտային<br />Ճաղի արանքներից լուռ հածում է<br />Իմ հայացքը տարտամ: Ջղայնացած հազում,<br />Աչքերս ազատում եմ ճաղից տասնամատյա.<br />Թո՛ղ որ ապրեն ազատ,<br />Ո՞ւմ են վնաս տվել:<br />Եվ աչքերս էլ իսկույն շան պես վազում,<br />Դեմ-դիմացիս պատ ու ցանկապատին<br />Փակցված հայտերը և ազդերը բազում<br />Հոտոտում են, շան պես, որ ինձ օգնեն<br />Իմ երեկոն մի տեղ վաճառելու համար`<br />Մի թատրոնի<br />Կամ թե<br />Մի համերգի տոմսով...<br /><br />“Երբ ժամանակ լինի” ասելով չէ՞ր,<br />Որ անցավ մեր կյանքը ,<br />Մինչդեռ այս վայրկյանիս`<br />Ժամանակի վիժվա՜ծք և գործի սո՜վ...<br />Եվ իմ ներսի ձայնը<br />Խաղաղությամբ մի բութ<br />Սկսում է ճնշել ու մամլել ինձ այնպե՛ս,<br />Որ ես քիչ է մնում “հե՜յ-հե՜յ” գոռամ`<br />Նախրապանի նման կամ հովվի պես.<br />Թո՛ղ իմ հոտ ու նախրի մտքովն ամգամ չանցնի,<br />Թե անտեր են իրենք:<br />“Հե՜յ-հե՜յ” կանչելն, անշո՛ւշտ,<br />Նո՛ւյնպես գործ է:<br />Բայց ես հո չեմ կարող<br />Անվերջ “հե՜յ-հե՜յ” կանչել:<br />Ուրի՛շ գործ եմ ուզում:<br />Իսկ ի՞նչ:<br />Այդ էլ գուցե աստվա՛ծ գիտի...<br /><br />Պատացել է մութը արդեն վաղուց:<br />Ես հայացքով զարկվում եմ նրա խավար պատին`<br />“Լույս զվարթ” եմ երգում իմ մտքի մեջ<br />Եվ “Առավոտ լուսո”:<br />Սա էլ գործ է, հարկա՛վ,<br />Սակայն շատ լո՜ւրջ մի գործ,<br />Իմ ուժից վե՜ր մի գործ:<br />Եվ իմ ձեռքով, ահա՛, խմբավարի նման,<br />Կեղծ նոտայի վրա ինքս եմ ինձ ընդհատում,<br />Եվ այդ ինքնասաստման սուր շարժումից<br />Ձեռքերս սկսում են լուռ մտածել...<br /><br />Ձեռքերս սկսում են լուռ մտածել,<br />Որ ձեռքերը ( իրե՜նք ) ունեն կյանքում<br />Շա՜տ ավելի գաղտնիք, քան թե սիրտը `<br />Այդ ինքնագոհ-գոռոզ-մեծամիտը ...<br />Ու ձեռքերս հիմա չեն թվում ինձ<br />Ինչ-որ հավելվածներ անհարկավոր:<br /><br />Ես իրար եմ զարկում նրանց ամուր<br />Ու թողնում եմ այդպես.<br />Թող կո՛խ բռնեն<br />Կամ աղոթե՛ն գուցե,- ի՜նչ կամենան:<br />Իսկ ոտներըս,<br />Խանդո՜տ այս ոտներըս,<br />Ինձ հանում են տեղից և ստիպում քայլել`<br />Հավանաբար, թաքուն մտածելով,<br />Թե դրանից աչքիս կբարձրանա<br />Նաև իրե՛նց հարգը ...<br /><br />Նո՛ւյն վայրկյանին<br />Ես հիշեցի հանկարծ, որ առավոտ կանուխ<br />Բեռնամեքենայով ձիեր էին տանում,<br />Հասկանո՞ւմ եք, այո՛,<br />Չե՞ք հասկանում:<br />Այո՛, ձիե՜ր`<br />Նրա՛նց<br />Որ բյուրավոր դարեր<br />Իրենց մեջք ու թամբով ամե՜ն ինչ են տարել,<br />Ողջ մարդկային ցեղի պատմությունը կրե՛լ,<br />Իրենց սմբակներով պատմությունն այդ գրե՜լ,<br />Նրա փոշին սրբել իրենց պոչո՛վ:<br />Ահա նրանք, այո՛, բեռ են դարձել հիմա<br />Այս քո փռշտացող մեքենայի համար,<br />Որ և այսօր, խնդրե՜մ, քո դարավոր<br />Փոխադրականդ է փոխադըրում...<br /><br />Բեռնամեքենայի թափքում` ձիե՜ր,<br />Վախից կծի՛կ դարձած, դողդողացո՜ղ ձիեր,<br />Ամեն շրջադարձի ու կեռմանի վրա<br />Մե՛զ պես ( մարդո՜ւ նման ) ճկվո՛ղ-թեքվո՜ղ,<br />Մե՛զ պես ( և ավելի՜ ) զգուշացո՜ղ ձիեր...<br />Ես ձեզ այդ վիճակից ինչպե՞ս հանեմ, ձիե՜ր:<br />Լացս զսպեմ ու ձեր... ցա՜վը տանեմ, ձիե՜ր...<br /><br />Եվ իմ ներսում ,<br />Որտեղ պարապությունն արդեն<br />Իր պյուռռոսյան տխուր հաղթանակն ե տոնում`<br />Տեսնելով իր գլխին մի կեղծ դափնեպսակ,<br />Իսկ իր չորսբոլորքում` ստույգ դիեր,-<br />Նո՛ւյն իմ ներսում հիմա, այս վայրկյանից,<br />Վրնջում են ձիե՜ր,<br />Խրխնջում են ձիե՜ր,<br />Դոփո՛ւմ,<br />Բերաններից կրա՜կ թափում<br />Ձիե՜ր...<br />Ձիե՜ր,<br />Այսքան ձիե՞ր...<br /><br />Եվ ոտներըս, իբրև յուրատեսակ “մեղա”,<br />Ինձ կտրում են փափուկ մահճակալից,<br />Տանում-նստեցնում են ա՛յն աթոռին չորուկ,<br />Որի առաջ կա մի... տանջված գրասեղան:<br />Տանում-նստեցնում են այդ աթոռին չորուկ,<br />Որպեսզի... ե՜ս հիմա ձիեր տեղափոխեմ,<br />Ձիեր տեղափոխեմ ի՛մ միջոցով – ձե՛ր մեջ,<br />Որ խրխնջան նաև ձե՛ր մեջ ձիեր,<br />Որ վրնջան նաև ձե՛ր մեջ ձիեր,<br />Դոփո՜ղ,<br />Բերաններից կրա՜կ թապող<br />Ձիե՛ր...<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-4434725813932780448?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-4702294775028745592010-05-30T20:31:00.002+05:002010-05-30T20:39:51.522+05:00<h5 class="heading"><span><span style="color:#0b234f;"><div align="center"><b>ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ</b></div><br /><br /> <span style="font-size:180%;"> Բ</span>անաստեղծ լինելը դժվարին մրցակցության ու պատասխանատվության գործ է, այն էլ հայ ժողովրդի բանաստեղծ լինելը: Գրիչ վերցնող ամեն ստեղծագործող, եթե միայն գրական պարզ արհեստավոր չէ և հանդգնում է իր գրածը հրատարակել, կամա թե ակամա դառնում է իրեն նախորդած ազգային ու համաշխարհային բոլոր մեծությունների մրցակիցը: Եվ ամենից դժվարը հենց հայրենի բանաստեղծական միջավայրում նկատելի դառնալն է, ազգային բանաստեղծների կողքին տեղ ունենալը, իսկ առանց դրա անկարելի է համաշխարհային ճանաչումը: Ուրեմն յուրաքանչյուր նոր բանաստեղծի հայտնություն ենթադրում է նոր խոսք ու ասելիք, նոր գեղարվեստական մտածողությամբ արտահայտված նոր բովանդակություն, որով ազգային գեղարվեստը մրցության գնա համաշխարհայինի հետ: Այլապես Նարեկացու ու Շնորհալու, Թլկուրանցու ու Քուչակի, Սայաթ-Նովայի ու Դուրյանի, Պեշիկթաշլյանի ու Սիամանթոյի, Թումանյանի ու Իսահակյանի, Մեծարենցի ու Վարուժանի, Ռ. Սևակի ու Տերյանի, Չարենցի ու Շիրազի համաստեղության մեջ տեղ ունենալը կմնար անիրականանալի երազանք:<br /> Ո՞վ է Պարույր Սևակը որպես բանաստեղծ, ի՞նչ մնայուն արժեքներով է նա տեղ նվաճել հայ գրականության մեծերի շարքում, ինչո՞վ է նա մեր ժամանակակիցն ու հոգեհարազատը և նոր սերունդների գրական ուսուցիչը: Ահա հարցերի մի շարք, որոնց պատասխաններն է՛լ ավելի կհստակեցնեն բանաստեղծի դիմանկարը, կբացահայտեն նրա նորարարության էությունն ու ստեղծագործության գեղարվեստական արժեքը:<br /> Նախապես ասենք, որ Պ. Սևակը գերագնահատման, առավել ևս նախորդ մեծությունների հաշվին գնահատելու կարիք չունի. ուստի չպիտի խորանանք մասնագիտական մանրամասների մեջ, այլ պիտի ջանանք հանրամատչելի ձևով բնորոշել Պարույր Սևակ երևույթը՝ ըստ նրա գեղարվեստական ու գիտական վաստակի և մեր գրականությանը մատուցած ծառայությունների:<br /> Հայ գրողներից քչերին է վիճակվել իրենց անունով գրական դպրոց ստեղծել, ունենալ հետևորդներ ու հաջորդներ, վճռաբար ազդել սերունդների գեղարվեստական մտածողության զարգացման ընթացքի վրա և ուղղորդել այն. միջնադարում ունեցել ենք նարեկյան դպրոց, նոր ժամանակներում՝ աբովյանական, թումանյանական, տերյանական, նորագույն ժամանակներում` չարենցյան, պարույրսևակյան գրական դպրոցներ: Բոլորովին այլ խնդիր է, որ տաղանդով սրանց մոտ, նույնիսկ ոմանց գերազանցող բանաստեղծներից շատերն իրենց անունով գրական դպրոց չեն ստեղծել: Այդպիսի առանձնաշնորհ տրված է եղել միայն նրանց, ովքեր չեն գոհացել ունեցած գեղարվեստական մակարդակով և ձգտել են հայտնաբերել ու կիրառել ինքնարտահայտման նոր ձևեր ու հնարավորություններ:<br /> Անկասկած է, որ նորագույն ժամանակներում ամենից ինքնատիպ հայ բանաստեղծներից մեկը հետևորդների մեծ բանակով իր գրական դպրոցն ստեղծած և հաջորդ սերունդների համար բնաստեղծական մտածողության նոր ուղի հարթած Պարույր Սևակն է: Եռակի մեծություն է նա. բանաստեղծ լինելով՝ միաժամանակ գիտական լուրջ արժեքներ է ստեղծել գրականության պատմության (մանավանդ՝ սայաթնովագիտության) ու տեսության և գրաքննադատության բնագավառներում, սերունդներին թողել է նաև ռուս ու եվրոպական հեղինակների երկերի բարձրորակ թարգմանություններ: Սրանք իրար բացառող բնագավառներ չեն, ընդհակառակը, սերտորեն շաղկապված են և փոխներթափանցված: Անգամ չպետք է վախենալ ասելուց, որ այն բանաստեղծություններում ու պոեմներում, ուր Սևակ տեսաբանն ու մտածողը գերազանցել են բանաստեղծին, այնտեղ տուժել է պոեզիան: Սակայն Պ. Սևակի գեղարվեստական երկերը չեն ստեղծվել առանց Սևակ տեսաբանի ու մտածողի, և վերջինս էլ՝ տեսաբանն ու մտածողը, հրաշալի գիտեր մեր գրականության արժեքը, նրա անվիճելի ուժն ու ցավալի պակասությունները, չէր հանդուրժում մանավանդ բանաստեղծական մտածողության մեջ հետամնացությունն ու արհեստավորությունը, ուստի նպատակադրված գրում էր՝ մեր գեղարվեստական խոսքի ուժն ավելի զորացնելու և պակասությունները նվազեցնելու, նորագույն ժամանակների համաշխարհային գեղարվեստական մտածողությանը համընթաց քայլելու, մեր ազգային գեղարվեստը պոեզիայում առաջավոր ժողովուրդների նվաճումների հետ մրցության տանելու ազնիվ ձգտումով: Հրաշալի գիտեր նաև բանաստեղծական խոսքի դաստիարակիչ ուժը, գիտեր, որ նոր գաղափարները, մտքերը սերունդների վրա ներգործող մեծ ազդեցություն են ունենում այն դեպքում, երբ ասվում են նախորդներից տարբեր եղանակով, գեղարվեստական պատշաճ հանդերձավորումով, պատկերավոր ու տպավորիչ:<br /><br /><div align="center">***</div><br /> <span style="font-size:180%;">Պ</span>արույր Սևակը (բուն ազգանունը՝ Ղազարյան) ծնվել է 1924 թ. հունվարի 24-ին Արարատի մարզի այժմ Զանգակատուն (նախկինում՝ Չանախչի) գյուղում: Մանկությունից՝ տասնմեկ տարեկանից սկսած՝ տեղի դպրոցում սովորելիս էլ գրել է՝ իր իսկ բնութագրմամբ՝ «օրացուցային» բանաստեղծություններ (Հունվարի 1, Մարտի 8, Մայիսի 1, Նոյեմբերի 7 և այլն)՝ առանց նախապես որևէ իմաստ դնելու նրանց մեջ, անգամ դեռ 7-8-րդ դասարանների աշակերտ՝ ծրագրել էր ողջ հայոց պատմությունը «Երկիր Նաիրի» խորագրով շարադրել չափածո: Մայրը մտահոգված էր, որ իր՝ առողջության համար վտանգավորության չափ շատ կարդացող տղան դառնա գոնե «էն «Գիքորը» գրողի», այսինքն՝ Հովհ. Թումանյանի պես մարդ: Իսկ սա արդեն կողմնորոշում էր դեպի լուրջ գրականություն, և Պարույրը սկզբից էլ վստահ էր իր գրական ապագա հաջողությանը: Գյուղում չկային սովորելու նվազագույն պայմաններ. առաջին անգամ 10-րդ դասարանում էր հաջողվել հայթայթել բրեզենտե կոշիկ: «Ախար ես միջնակարգն ավարտեցի՝ այդպես էլ չիմանալով, թե ինչ բան է աթոռ ու սեղան: - Մորս հացի տախտակն էր իմ սեղանը, պառկում էի բերանքսիվար և հացի տախտակի վրա արտագրում կամ շարադրում» (Էդ. Մեհրաբյան, Պարույր Սևակ, «Պարբերական», Երևան, 1990, էջ 75), - հետագայում խոստովանում է բանաստեղծը: Բայց սրա դիմաց կար ընթերցանության չմարող ծարավ. ոտքով գյուղից գյուղ ընկած՝ գիրք էր փնտրում, կարդում էր անկանոն, ինչ պատահի:<br /> 1930-ական թվականները խորհրդային վատագույն տարիներից էին, մանավանդ 37 թվականը, երբ պետական հատուկ ծրագրով երիտասարդ հասակում դաժանորեն ոչնչացվեցին Չարենցի ու Բակունցի նման հանճարները, գլխատվեց հայ մտավորականության ծաղիկը, և մահվան սպառնալիքով արգելվեց ազգային գաղափար ու ոգի պարունակող մեր ողջ գրականությունը: Վտանգը գիտակցող, բայց հանդուգն մարդիկ նահատակված ու արգելված գրողներին կարդում էին գաղտնի՝ խորհրդային ղեկավարների, սոցիալիզմի գաղափարախոսների գրքերի կազմերի մեջ Րաֆֆու և Պատկանյանի, Սիամանթոյի ու Վարուժանի, Չարենցի ու Բակունցի գրքերը թաքցրած: Այս պայմաններում էր բանաստեղծ դառնալու հեռանկարով խանդավառ պատանի Պարույրը կարդացել արգելված Չարենցին: Հետո նա պիտի խոստովաներ. «Գյուղում գիտեի Եղիշե Չարենցի անունը: Սուրխաթյանի դասագրքից գիտեի, որ Չարենցը հայ գրականության ողնաշարն է՝ Խանջյանի խոսքով ասած: Իսկ Սուրխաթյանի խոսքերն էլ անգիր գիտեի. «Չարենցի հորիզոնը համաշխարհն է, մոտիվները՝ միջազգային»: Ուստի շատ ցավեցի, երբ իմացա, որ Չարենցի գրքերը հանելու են գրադարանից, և «Գիրք ճանապարհի»-ի մի օրինակ գողացա գրադարանից ու տուն տարա: Մինչև լույս կարդացի գիրքը, չհավատացի ո՛չ Խանջյանին, ո՛չ Սուրխաթյանին, որովհետև Չարենցը ըստ իմ ճաշակի բանաստեղծ չէր: Հետո հասկացա, որ Չարենցն այդ ժամանակ ինձ որպես բանաստեղծ սպանել էր՝ հետո հարություն տալու թաքուն մտադրությամբ»:<br /> 1940-45 թթ. Պարույրը սովորում է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական բաժանմունքում: Շատ բան է հասկանում այստեղ՝ հայտնվելով գրական ու գիտական միջավայրում. ուներ հմուտ ուսուցիչներ, Հրանտ Թամրազյանի, Վահագն Դավթյանի, Հրաչյա Հովհաննիսյանի նման դասընկերներ: Դասախոսություններին ու գրադարանային ընթերցումներին հաջորդում էին հաճախ մինչև լուսաբաց տևող գրական զրույցներն ու բանավեճերը:<br /> Առաջին բանաստեղծությունները տպագրել է 1942-ին «Սովետական գրականություն և արվեստ» ամսագրում: Խմբագիր Ռուբեն Զարյանը, տեսնելով տաղանդավոր երիտասարդի թարմ, ինքնատիպ ու հանդուգն մտածողությունը, նրան առաջարկում է <b>Պարույր Սևակ</b> գրական անունն այն բարի մտադրությամբ, որ գուցե Եղեռնի ժամանակ զոհված բանաստեղծներից մեկին, ասենք Ռուբեն Սևակին, նա փոխարինի:<br /> 1945-ին գերազանցությամբ ավարտելով համալսարանը՝ Պ. Սևակն աշխատում է «Ավանգարդում», ապա և «Գրական թերթում»՝ որպես պոեզիայի բաժնի վարիչ, ընդունվում է ասպիրանտուրա՝ որոշելով լրջորեն զբաղվել հայոց հին և միջնադարյան գրականության ուսումնասիրությամբ: Սակայն շուտով ամպեր են կուտակվում նրա գլխին. կար բանտարկության լուրջ սպառնալիք, և սրտացավ մտերիմների խորհրդով նա 1951-ին տեղափոխվում է Մոսկվա, ընդունվում Մ. Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտ, որն ավարտելուց հետո` մինչև 1959 թ., նույն հաստատությունում աշխատում է որպես դասախոս: Մտերմիկ զրույցների ժամանակ երբեմն իրավացիորեն պարծենում էր. «Մարդ այնքան ուժեղ պիտի լինի, որ ռուս գրողներին ու թարգմանիչներին իրենց մայրենի լեզվի՝ ռուսերենի նրբությունները սովորեցնի»:<br /> Դժվարին էր Պ. Սևակ բանաստեղծի ինքնահաստատման ուղին: Առաջին ժողովածուն՝ «Անմահները հրամայում են» խորագրով, լույս տեսավ 1948 թ.: 1953-ին հրատարակեց կոլխոզային կյանքը պատկերող մի պոեմ՝ «Անհաշտ մտերմություն» վերնագրով, հետո՝ «Սիրո ճանապարհը» (1954) խորագրով մի գիրք: Բայց երիտասարդ բանաստեղծը մինչև 1957 թ. լույս տեսած «Նորից քեզ հետ» ժողովածուն մնում էր գրեթե աննկատ, որովհետև այդ ժամանակներում մարդկանց հետ միասին բռնադատվում էր միտքը, ազգային գաղափարախոսությունը, կաղապարվում գեղարվեստը, ավելի ճիշտ` բռնադատվում էին հենց միտք ունեցող մարդիկ, մանավանդ նրանք, ովքեր չէին տեղավորվում խորհրդային քանոնով ու կարկինով գծված սահմաններում: Իսկ Պ. Սևակը նախապատրաստվում էր ստեղծագործական մեծ թռիչքների, սակայն ապրում էր մի տեսակ ներքին հարստացման ու կուտակումների շրջան ու դեռևս բացվելու, ընթերցողի հետ անկեղծ խոսելու և իր բանաստեղծական էությունն անկաշկանդ դրսևորելու հնարավորություն չէր ստացել: «Իմ կյանքի լավագույն տասնամյակը անցավ ինքնամաքառման մեջ. ամեն ինչ գնաց երկու բանի վրա: Նախ՝ դիմանալու: Դիամացա, բայց ի՞նչ գնով: Իմ տասը տարվա աշխատանքը մնաց գզրոցում. իր ժամանակին՝ չէր կարելի, իսկ հիմա չարժի... <b>Ահա թե ինչու իմ կյանքի լավագույն տասնամյակը գնաց ոչ միայն դիմանալու, այլև ... հարկադիր համակերպության վրա: 50-ական թթ. սկզբին ես զբաղված էի սիզիֆյան աշխատանքից էլ դժվարին գործով... աշխատում էի ձայնս փոխել...</b>(նույն տեղում, էջ 73, ընդգծ. մերն են - Ս. Մ.):<br /> Մեծ դահճապետի՝ Ստալինի մահից հետո մթնոլորտը փոքր-ինչ մեղմացավ. հանիրավի բռնադատվածներն ազատվեցին բանտերից ու աքսորից, անտեղի գնդակահարվածները հետմահու արդարացվեցին, մեր ժողովրդին վերադարձվեցին շուրջ 20 տարի արգելված ազգային գրական արժեքները: Եվ առաջիններից մեկը Պ. Սևակն էր, որ ազդարարեց իր գեղարվեստական մտածողության շրջադարձը և խոսեց արդեն առանց սեփական ձայնը փոխելու: Արդեն առնականացել էր բանաստեղծի ձայնը, կայացել նրա ինքնահաստատումը: Երիտասարդ, անգամ հասուն Պարույրի համար, սակայն, 1940-60-ական թթ. միակուսակցական վերին հրամայականով դեռևս կային գաղափարական պարտադրանքներ, գրեթե անհաղթահարելի դժվարություններ, որոնք բանաստեղծին հեռացնում էին այն ժողովրդից, ում համար ստեղծագործում էր ինքը: Պ. Սևակի իսկ բացատրությամբ՝ ինքն իր հետ և ժողովրդի հետ նորից անկեղծ խոսելու մղումով 1957 թ. ժողովածուն վերնագրեց «Նորից քեզ հետ»: Դրանից հետո գրեց «Մարդը ափի մեջ» շարքը, այնուհետև 1957-58 թթ. Մոսկվայում իրականացրեց իր վաղեմի երազանքը՝ գրելով «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը: Դրանով նա հանդգնել էր իրականացնել պատմական մեծ առաքելություն:<br /> Նախ՝ ընթերցող հանրությանը նա ինքը ներկայացավ որպես կայացած, ինքնատիպ ու հասուն բանաստեղծ՝ իր ուրույն ձայնով ու ասելիքով:<br /> Երկրորդ՝ այդ պոեմն իր նախադեպը չուներ հենց ժանրի առումով և, որպես գեղարվեստական կառույց, շատ էր տարբեր ժանրի ավանդական ըմբռնումներից՝ գրական այդ տեսակի արտացոլման հնարավորություններն ընդլայնելու իմաստով:<br /> Երրորդ՝ այստեղ միավորվել էին գիտնականի ու գեղագետի լայն իմացություններն ու հնարավորությունները. հայոց պատմությունը, աշխարհագրությունն ու ազգագրությունը, հայ մարդու ողբերգական ճակատագիրն ու հերոսական կյանքը, ազգային բնավորությունն ու մարդկային նկարագիրը, կենցաղն ու սովորույթները, ժողովրդական ու հոգևոր տարաբնույթ երգերը դարձան այնպիսի հենք, որի վրա հյուսվեց մեծագույն հայերից մեկի՝ «մեր երգի Մեսրոպ Մաշտոց» Կոմիտասի կենսագրությունը:<br /> Բայց դա մի թեկուզ խոշորագույն անհատի կենսագրություն չէր միայն, այլ հայության շուրջ հարյուրամյա պատմության գեղարվեստական տարեգրությունը, որը ցնցեց ժամանակի՝ Դ. Վարուժանի խոսքով ասած՝ «թմրած ողջերին» ու հարկադրեց այլ հայացքով նայել մոտիկ անցյալի ողբերգական իրադարձություններին:<br /> Ամենուր արտասանվող այդ պոեմն իր բոցավառ էջերով դարձավ ոչ միայն Կոմիտասի կյանքի լավագույն գեղարվեստական պատումը, այլև ունեցավ վիթխարի ճանաչողական նշանակություն՝ նոր սերնդի ազգային ինքնագիտակցությունը, արժանապատվությունն ու հայրենասիրական ոգին արթնացնելու իմաստով: Սրան պիտի հաջորդեր եղեռնի թեման գեղարվեստորեն մարմնավորող ավելի նպատակային գործ՝ «Եռաձայն պատարագ» պոեմը, որի տպագրությունը, նաև արգելումը տեսավ եղերաբախտ բանաստեղծը:<br /><br /><div align="center">***</div><br /> <span style="font-size:180%;">Մ</span>ոսկվայից Պ. Սևակը Հայաստան էր վերադարձել գիտելիքների վիթխարի պաշարով ու ստեղծագործական լուրջ ծրագրերով: Բանաստեղծի, գրականության պատմաբանի, տեսաբանի ու քննադատի կարողությունները իր մեջ համատեղող այդ հզոր անհատականությունը դարձավ նաև ժամանակի գրական կյանքի կազմակերպիչներից մեկը. Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող էր նա, Հայաստանի գրողների միության քարտուղարներից մեկը, ընտրվել էր ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր: Որպես գրաքննադատ՝ եռանդով մասնակցում էր 1960-ական թթ. գրական կյանքին՝ հանդես գալով հայ դասական ու արդի գրականության մասին բազմաթիվ ելույթներով, տեսական ու բանավիճային ծանրակշիռ հոդվածներով, որոնք այսօր էլ արդիական են: Եվ դրանց մեջ՝ մեր գրականության ապագայի մասին բացառիկ ուժով, խոր սրտացավությամբ ու ազնիվ կրքով գրված հոդվածներ՝ «Հանուն և ընդդեմ ռեալիզմի նախահիմքերի», «Դժվարը իրենից հասուն լինելն է», «Քննադատությունն այլևս հավելված չէ» խորագրերով: Գր. Նարեկացու, Նահապետ Քուչակի, Սայաթ-Նովայի, Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի, Պետրոս Դուրյանի, Հովհ. Թումանյանի, Սիամանթոյի, Դ. Վարուժանի, Վ. Տերյանի, Եղ. Չարենցի, Ս. Կապուտիկյանի, Գևորգ Էմինի և 60-ական թթ. երիտասարդ սերնդի ստեղծագործության բնութագրման ու արժևորման մեջ անուրանալի է Պ. Սևակի կողմնորոշիչ դերը: Ավելին. հենց այդ շրջանում էլ նա հանդես եկավ բանաստեղծական մտածողության բարեփոխման իր ծրագրով ու դարձավ գրական երիտասարդության ուսուցիչն ու առաջնորդը:<br /> Այս ամենին նա զուգակցում էր նաև գիտական-բանասիրական գործը. 1967-ին նա հրապարակային պաշտպանության ներկայացրեց «Սայաթ-Նովա» աշխատությունը՝ բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան հայցելու համար, սակայն մասնագիտական խորհուրդը, նկատի ունենալով այդ աշխատության բացառիկ արժեքը, նրան միանգամից շնորհեց բանասիրության դոկտորի գիտական աստիճան, մի բան, որ հազվադեպ երևույթ էր ողջ խորհրդային գիտական աշխարհում:<br /> Պ. Սևակը գնալով զորեղացավ, դարձավ ժամանակի հայ իրականության կարևորագույն դեմքերից մեկը և հայ գրական մտքի գերազանցությունը, բարձրագույն մի մտավորական, որն անհանդուրժող էր հնացածության, միջակության, կիսատ-պռատության, ստի ու կեղծիքի հանդեպ: Նրա նախորդներից մեկը՝ Հովհաննես Շիրազը, գրական հզոր ընդդիմություն էր, իր սեփական օրենքներով կառավարվող մի ուրույն ազգային պետություն՝ խորհրդային պետության մեջ: Պ. Սևակը, չնայած գրական դպրոցի, ստեղծագործական սկզբունքների և գեղարվեստական մտածողության ակնհայտ տարբերություններին, կանգնեց նրա կողքին որպես ե՛ւ գրական, ե՛ւ գիտական ընդդիմություն, որն առանձին՝ հայ մարդու, հզոր քաղաքացու իր հերոսական կռիվն էր մղում պետական կեղծիքի դեմ, և պետությունը վախենում էր ե՛ւ այս բանաստեղծներից յուրաքանչյուրից առանձին-առանձին, ե՛ւ մանավանդ նրանց միավորվելուց: Ահա թե ինչու խորհրդային պետական մեքենան նրանց հակադրում ու գժտեցնում էր տարբեր պատրվակներով ու եղանակներով, որովհետև նրանց համերաշխության մեջ իր համար գաղափարական պարտության մեծ վտանգ էր տեսնում: Բայց ի պատիվ Պ. Սևակի պետք է ասել, որ նա չդարձավ պետության կամակատարը, ընդհակառակը, դարձավ հայության և հայ գրականության շահերի իրավապաշտպանը: Երբ ամենուր, անգամ պետականորեն փորձում էին վարկաբեկել Հովհաննես Շիրազին, նա ազնվորեն հրապարակավ պաշտպանում էր իր մեծ նախորդին՝ հայտարարելով, թե «նրա՛ ողնաշարի վրա է բարձրացել հետչարենցյան շրջանի մեր ամբողջ գրականությունը, բայց պետությունը նրա 50-ամյակը նշեց ամոթալի լռությամբ այն դեպքում, երբ միջակություններին փառաբանեց հատորյակների հրատարակումով ու պետական բարձրագույն պարգևներով»: Նման դառնացնող ու զայրացնող, ատելի երևույթներ շատ կային խորհրդային իրականության բոլոր ոլորտներում:<br /> Բանաստեղծին, քաղաքացի գիտնականին զայրացնող երևույթներից մեկն էլ խորհրդային պատմագրության բացահայտ կեղծարարությունն էր և հայ ժողովրդի պատմության նենգափոխումն ու աղավաղումը հայրենի և օտար պատմաբանների կողմից: Հիմա նոր-նոր խոստովանում են, թե խորհրդային ժամանակներում գրված հայ ժողովրդի պատմությունը 70-80 %-ով պետք է վերափոխվի, որ լիարժեք ասվի ճշմարտությունը: Այս առումով ժամանակին սկզբունքային նշանակություն ունեցան Պ. Սևակի ելույթները՝ ուղղված զորավար Անդրանիկին և առհասարակ հայ ազատագրական պայքարի գնահատմանը, ինչպես նաև ոխերիմ հարևան ազերի պատմաբանների զեղծարարությունների մերկացմանը: Նաև իր մասին էր ասում բանաստեղծություններից մեկում.<br /> Վախ են ներշնչում պետություններին<br /> Միչև իսկ իրենց կամքին հակառակ:<br /> Արքաների հետ խոսում են «դու»-ով,<br /> Եթե, իհարկե, լսում են նրանց:<br /> Պ. Սևակը թարգմանվել էր Խորհրդային Միության ու աշխարհի շատ ժողովուրդների լեզուներով, արժանացել միջազգային ճանաչման: Վերջին շրջանում, մանավանդ «Եղիցի լույս» գրքի արգելումից հետո ապրում էր մարդկային ծանր դրամա, հոգեկան խոր ճգնաժամ, այնքան, որ 1971 թ. հունիսի 3-ին՝ մահից ընդամենը 14 օր առաջ, հրաժարվեց ԽՍՀՄ գրողների միության 5-րդ համագումարի պատգամավոր լինելուց` պատճառաբանելով, թե «մինչ այդ ես ֆիզիկապես գոյություն չեմ ունենա»: Կյանքից անժամանակ հեռանալը՝ նրա ըմբռնումով՝ դարձել էր այնքան անխուսափելի, որ բնական մահը պիտի շեղում լիներ օրինաչափությունից:<br /> Մեծ բանաստեղծները նաև մեծ պայծառատեսներ են, ունենում են գալիքի զարմանալի, հաճախ մռայլ կանխազգացում: Այդպիսի գալիքնատես ու կանխասաց բանաստեղծներ էին Սիամանթոն ու Չարենցը, այդպիսին էր գրական ազգակցությամբ նրանց հաջորդող Պ. Սևակը: Նա թողեց շատ բան՝ բանաստեղծական ու գիտական մեծ ժառանգություն, բայց շատ բան էլ տարավ իր հետ. անավարտ թողեց «Սայաթ-Նովան և հայ միջնադարը» ուսումնասիրությունը, Նարեկացու «Մատյանի» ի՛ր թարգմանությունը գրաբարից, երազում էր ստեղծել մեր ժողովրդական «Սասնա Ծռեր» էպոսի՝ իր գեղարվեստական մշակումը...<br /> Այսքանի մասին գոնե արտահայտվել էր:<br /> Մնացածը՝ չգիտենք:<br /> Դեռ 1960 թ. գրում էր.<br /> Ապրելու կեսն էլ պատվով մեռնելն է:<br /> Ա՜խ, երանի՜ թե ես այնպես մեռնեմ,<br /> Որ դու ... ինձ սգաս:<br /> Տասնյակ անգամներ նա իր ստեղծագործություններում խոսում է կանխահաս անբնական մահվան մասին, իսկ բնական մահը հնարավոր էր համարում միայն արդարությանը միամտաբար հավատալու դեպքում.<br /> Միամիտ եմ դառնում նորից,<br /> Հավատում եմ արդարության,<br /> Ու թվում է, թե ես պիտի<br /> Իմ բնական մահո՜վ մեռնեմ...<br /> Նրա կյանքն ընդհատվեց 47 տարեկան հասակում՝ ստեղծագործական ուժերի բուռն ծաղկման շրջանում՝ 1971 թ. հունիսի 17-ին տեղի ունեցած առեղծվածային ու խորհրդավոր ավտոարկածի հետևանքով: Բուն ճշմարտությունը հենց սկզբից կանխվեց ու թաքցվեց, ամեն ինչ վերագրվեց նրա վարորդական անփորձությանը: Ցավոք, այդպես գրեցին նաև նրա ընկերները (Լևոն Հախվերդյան և ուրիշներ), որոնց հավաստիացումները ներկայացվեցին որպես անհերքելի ճշմարտություններ, մինչդեռ կանխամտածված վթարային դրություն ստեղծելու և սպանություն կազմակերպելու առթիվ հարուցված քրեական գործը մի քանի անգամ կարճվել է Մոսկվայի հրամանով: Այսօր վերացված են բոլոր փաստաթղթային հիմքերը, և մնացել են միայն ժամանակակիցների հիշողություններն ու իրար հակասող ենթադրությունները:<br /><br /><div align="center">***</div><br /> <span style="font-size:180%;">Տ</span>արածությամբ ու ժամանակով մեզ այսքան մոտ Պ. Սևակի կյանքն ուներ լեգենդային մշուշով պարուրված առեղծվածներ: Սակայն առավել ճիշտը, անգամ առեղծվածներից ավելի, անհրաժեշտ է այդ հզոր երևույթի ստեղծագործության խորունկ շերտերի մեջ ներսուզվելը, Պ. Սևակի գեղարվեստական մեծ աշխարհի հետ անմիջաբար հաղորդակցվելն ու նրան համզգալը: Իսկ այդ աշխարհում հայ կյանքի մի ողջ պատմաշրջանի խտացված պատկերն է. այնտեղ գեղագիտական նոր ծրագրերի հետ միասին առաջադրված են մեր ժողովրդի կենսակերպի, անցյալի, ներկայի ու գալիքի գրեթե բոլոր հիմնախնդիրները, և, որ նույնքան կարևոր է, դրանք ներկայացված են գերազնիվ հայի սրտացավությամբ, պարույրսևակյան ուրույն ոճով և նրան բնորոշ՝ կոփածո հստակ բանաձևումներով:<br /> Պ. Սևակի բանաստեղծական աշխարհը քննելիս նախ անհրաժեշտ է պարզել պոեզիայի նրա ընկալումը, պատկերավորման նրա սկզբունքները և գնահատման չափանիշները. այլապես չի հասկացվի՝ ինչի՞ց էր նա դժգոհ, ո՞ւմ դեմ էր կռվում, բանաստեղծությամբ հարուստ և առատ Հայաստանում ինչո՞ւ էր ներմուծում ռուսական, եվրոպական, ամերիկյան ու մանավանդ իսպանալեզու պոեզիայի ձևերը, ինչպես Սահարայի ավազների անսահմանությունն ունեցող Աֆրիկան նույն Սահարայում շինարարության համար պիտանի ավազ է ներմուծում այլ երկրներից (այս համեմատությունը նա արել է հոդվածներից մեկում և չբավարարվելով դրանով՝ ձևակերպել է նաև չափածո), և ո՞րն է իր նորարարության էությունը: Այստեղ է, որ պիտի դիմենք իրեն՝ Պ. Սևակին՝ տեսնելու համար, թե ի՛նքն ինչպես էր գնահատում իր նախորդներին ու ժամանակակիցներին:<br /> Պեշիկթաշլյանին նա արդարացիորեն համարում էր մեր նոր քնարերգության առաջին դասականը, Պ. Դուրյանին՝ մեր նոր քնարերգության Վահագնը, առաջին մեծը, որ միշտ լինելու է վերջինի կողքին, Սիամանթոյին անվանում էր ասպետորեն անկրկնելի բանաստեղծ, բայց միևնույն ժամանակ զգուշացնում էր, թե «<i>բանաստեղծ</i> ածականը քիչ է գալիս Սիամանթոյի համար, ինչպես որ Րաֆֆու համար՝ <i>գրող</i> մակդիրը»: Չարենցի կապակցությամբ էլ ասում էր, թե «որ տարիքում էլ մենք նրան կորցնեինք՝ մեծ բանաստեղծ կորցրած կլինեինք»: Վարուժանի առիթով նա բանաձևում էր, թե ամեն բանաստեղծ նման է մի ամրոցի, որին «հնարավոր է մոտենալ բոլոր կողմերից, բայց գրավել կարելի է միայն մեկ կողմից»:<br /> Պ. Սևակին էլ հնարավոր է մոտենալ բոլոր կողմերից, բայց ո՞ր կողմից է հնարավոր գրավել նրա բանաստեղծական ամրոցը, պարիսպների՞ց, արդյոք, թե՞ դարպասներից. բայց չէ՞ որ դրա համար անհրաժեշտ է լավ ճանաչել այդ կառույցի ամրություններն ու թուլությունները:<br /> Իրականության մեջ հակառակորդի ամրոցը գրավելու ելած խելամիտ զորավարն անմատչելի ամրությունների ու անխորտակելի դարպասների վրա չի հարձակվի, այլ իր ուժերը կնպատակամղի թույլ պաշտպանված կետերի վրա: Մարզաշխարհում և մանավանդ շախմատում էլ է այդպես. մրցակիցները հետախուզում են միմյանց պաշտպանական ամրությունները, հակառակորդի ճամբարում հայտնաբերում են պաշտպանական թուլություններ և գրոհում են թույլ թևի, վատ պաշտպանված զինվորների կամ ֆիգուրների վրա:<br /> Գրականության մեջ, սակայն, գործում են ուրիշ օրինաչափություններ. գրողին հնարավոր է գրոհով նվաճել ու արժևորել նախ և առաջ նրա ուժեղ, դարակազմիկ գործերով, որոնք նրա գրական աշխարհի միջնաբերդն են և ոչ թե թույլ պարիսպները կամ օժանդակ շինությունները: Այդպես էլ Պ. Սևակը պիտի գնահատվի իր իսկական նվաճումներով, գեղարվեստական ուժ ու կշիռ ունեցող մնայուն երկերով և ոչ թե ստեղծագործական որոնումների և հասունացման ճանապարհի այն գործերով, որոնք նույնիսկ կարող են ունենալ քանակական գերազանցություն, բայց ոչ որակական: Սակայն մի ճշմարտություն էլ կա. առանց այդ երկրորդական գործերի՝ լավերը՝ արվեստի տեսակետից ուժեղ գործերը, չէին ծնվի, որովհետև նրանցով է հարթվել գրողի հասունացման ու վարպետության ճանապարհը:<br /> Ստեղծագործական խառնվածքի և գրական հասունացման տևողության խնդիրն էլ կա: Բանաստեղծներն՝ իբրև երևույթ, ըստ Սևակի՝ պտղատու ծառերի են նման: Միանգամից, առաջին իսկ գրքով համընդհանուր ճանաչման արժանացած «վաղահաս» բանաստեղծներ կան, ինչպես Հովհ. Հովհաննիսյանն իր «Բանաստեղծություններ» գրքով, Իսահակյանն իր «Երգեր ու Վերքերով», Մեծարենցն իր «Ծիածանով» ու «Նոր տաղերով», Սիամանթոն իր «Դյուցազնորենով», Տերյանն իր «Մթնշաղի անուրջներով», Չարենցն իր 1910-ական թթ. բանաստեղծություններով ու պոեմներով, Շիրազն իր «Գարնանամուտով»: Սրանք, ինչպես Պ. Սևակն է ասում, <i>վաղահաս</i> բանաստեղծներ են: Կան նաև <i>աշնանահաս</i> ու <i>ձմեռնուկ</i> բանաստեղծներ, որ աստիճանաբար են հասունանում, աճում ու զորեղանում, ինչպես Թումանյանը, Վարուժանը, Պ. Սևակն ինքը, Վահագն Դավթյանը, Համո Սահյանը և ուրիշներ, էլ չենք խոսում անդադար գրող և աճի միտում բնավ չդրսևորող բանաստեղծների մասին, որոնք, դժբախտաբար, բոլոր ժամանակներում և ամենուր ունեն քանակական գերազանցություն:<br /> Պ. Սևակը հռչակվեց «Անլռելի զանգակատուն» պոեմով, որի բերած փառքն ու նրա շուրջ ծագած աղմուկը, սակայն, դյուրավ մարսելի չէր: Նա հայտնվեց գրական կյանքի և պետական աչալուրջ մարմինների ուշադրության կենտրոնում: Դրանից հետո այլևս Պ. Սևակի համար շատ էր դժվարացել Երևանում գիրք հրատարակելը, որովհետև հայրենասիրական ախտանիշներ ու ազգային մտածողություն ունեցող գրական առաջատար ուժերին՝ Հ. Շիրազին, Պ. Սևակին, հետո նաև Հր. Մաթևոսյանին (նրան էլ՝ «Ահնիձոր» հանդուգն ակնարկից հետո) առանց գլավլիտային-գրաքննչական միկրոսկոպով խուզարկելու և մկրատով խուզելու չէին հրատարակում: Այս էր պատճառը, որ ե՛ւ Պ. Սևակը, ե՛ւ Հր. Մաթևոսյանը, քանի որ Մոսկվայում ունեին լայն կապեր, իրենց գրքերը նախ այնտեղ էին հրատարակում ռուսերենով, որպեսզի երևանյան գրաքննիչներին կարողանան ասել՝ տեսե՛ք՝ ռուսները տպել են, դո՞ւք ինչու չեք տպում... Այսպես, Մոսկվայում 1959 թ. տպվելուց հետո, 1963-ին Երևանում որոշ համալրումներով լույս տեսավ «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն, որով հեղինակը բերում էր արվեստի նոր ըմբռնում, նոր տեսակի քնարական հերոս, բանաստեղծության մեջ դառնում էր նոր օրենսդիր՝ սահմանելով «նոր օրենք, նոր կարգ», այսինքն՝ բերում էր որակապես նոր բանաստեղծություն ու գեղագիտություն, որը այն ժամանակներից ի վեր կոչվում է պարույրսևակյան բանաստեղծական աշխարհ:<br /> Քամին երգում է ինչ-որ եղանակ,<br /> Որ Բեթհովենին պատիվ կբերեր:<br /><br /> Մութ հորիզոնին աղոտ ցայգալույս՝<br /> Մի ռեմբրանդյան նորահայտ նկար:<br /><br /> Շեքսպիրին է կյանքը ձեռ առնում՝<br /> Իր ողբերգական դրամաներով...<br /><br /> Իսկ մե՛նք՝ ե՛ս ու դո՛ւ... արվեստ ենք խաղում<br /> Եվ...մի այնպիսի՜ համոզվածությամբ,<br /> Որ Սերվանտեսի հերոսն էլ չուներ...<br /> Ահա և հեղինակի հետ նույնացած պարույրսևակյան քնարական հերոսը.<br /> Ե՛ս, որ ինքս ինձ կարող եմ կոչել<br /> Եկած ապագա,<br /> Ես նաև քայլող հիշողություն եմ՝<br /> Ապրո՜ղ պատմություն:<br /> Թող ներվի ասել,<br /> Որ իմ արյունը<br /> Հենց համարյա թե նույն ծագումը ունի,<br /> Ինչ ունի նավթը.<br /> Հյութն ու ավիշն է բյուր սերունդների<br /> Մարդ ու կենդանու,<br /> Ու թե արյանս լուցկի մոտեցնես՝<br /> Արյունս նույնպես կարող է վառվե՜լ:<br /> Բնականաբար, ընթերցողը պիտի կենտրոնանա Պ. Սևակի ստեղծած իրական գեղարվեստական արժեքների վրա, որոնք հիմնականում «Մարդը ափի մեջ» և «Եղիցի լույս» ժողովածուներում են ընդգրկված: Իսկ եթե նկատի ունենանք, որ վերջին գրքի բանաստեղծությունների զգալի մասը գրվել է նախորդին համարյա զուգահեռ կամ ժամանակային քիչ տարբերությամբ՝ 1960-66 թթ., ապա հասկանալի կդառնա, որ հատկապես 1957-67 թվականներն են եղել բանաստեղծի ամենից բեղմնավոր ու որակական տեսակետից ամենից արդյունավոր տարիները:<br /> Այդ որակական կշիռն ստեղծվել էր համաշխարհային բանաստեղծության նորագույն ձևերի յուրացումով ու ազգային գեղարվեստական մտածողության հետ համադրելով: Նույնիսկ որոշ գրական մարդիկ (Նաիրի Զարյան, Աբրահամ Ալիքյան, Գուրգեն Մահարի, Հրաչյա Հովհաննիսյան և ուրիշներ) օտար, մանավանդ ռուս և իսպանալեզու պոեզիայի ձևերի չարաշահման վտանգ էին տեսնում և լրջորեն կշտամբում էին բանաստեղծին: Ավանդական բանաստեղծության սովոր ընթերցողը, սակայն, անգամ որոշ քննադատներ էլ, որոնք բանաստեղծի մահից հետո շտապեցին ներկայանալ իբրև նրա մտերիմ ընկերներ ու բարեկամներ, մի որոշ շրջան դեռևս պատրաստ չէին նրան հասկանալու և արժանավորապես գնահատելու. ոմանք «Զանգակատնից» հետո «Մարդը ափի մեջ»-ը նույնիսկ նահանջ էին համարում, մինչդեռ բոլորովին այլ կարծիքի էր հեղինակն ինքը: «Ականջդ բեր ասեմ», «Թռուցիկ երգեր», «Վերնագիրը վերջում» շարքերը, ինչպես պարզվում է հեղինակային բացատրություններից, նախապես ծրագրված են եղել որպես պոեմներ: Եվ հենց այդ շարքերն էր նա համարում բանաստեղծական հայտնություններ, մանավանդ «Վերնագիրը վերջում»-ը: Ավելին. պարզվում է նաև, որ «Ականջդ...» շարքը, իրոք, սկզբնապես նույնիսկ գրված է եղել որպես պոեմ՝ «Ինքներգություն» խորագրով, հետո դարձրել է «Մարդերգություն»՝ Ռ. Սևակից փոխառությամբ, և վերջնական տարբերակում է դարձել «Ականջդ բեր ասեմ»: Սակայն այդ պոեմները մասնատվել, առանձին բանաստեղծություններ են դարձվել՝ ընթերցողի ընդհանուր մակարդակը նկատի ունենալով և մատչելիության նկատառումներով (Պ. Սևակ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 6, Երևան, 1976, էջ 426):<br /> «Մարդը ափի մեջ» գրքի բանաստեղծական շարքերին իր նամակներից մեկում Պ. Սևակը տալիս է հետաքրքիր մեկնաբանություն: Նա դժգոհ է ազգային-հայրենասիրական բովանդակություն ունեցող «Անլռելի զանգակատուն», «Եվ այր մի՝ Մաշտոց անուն» պոեմներով ու «Հարկ հոգեկան» շարքի բանաստեղծություններով իրեն գնահատողներից՝ դրանց համընդհանուր հաջողվածության գաղտնիքը համարելով հայկական թեման, «հայի հոգուց խոսելը», ա՛յն, որ, «միջակ ու դրանից բարձր ու ցածր ընթերցողները համագումարվում են, համաճաշակավորվում, և ... Պ. Սևակը շահում է ... Իսկ աշխատել միմիայն հայկական թեմայով՝ նշանակում է ոչ միայն կամովին ինքնասպան լինել, այլև ինքնասպանության տանել հենց ողջ հայկականը» (տե՛ս նույն տեղը, էջ 416-417): Իր մասին և ազգային բովանդակությամբ գեղարվեստի մասին անարդարորեն այսպես էր մտածում Պ. Սևակը, որովհետև ինքն էլ էր ձգտում Չարենցի նման ունենալ համաշխարհային հորիզոն ու լսարան: Քիչ ավելի ուշ՝ «Եղիցի լույս» գրքում, նա յուրովի է լուծում հայկական համամարդկայնության խնդիրը: Արվեստագետները, մանավանդ բանաստեղծները, նրա համոզմամբ՝ հիվանդ են մի տեսակ <i>ճառագայթային ախտով</i>. աշխարհում այդ ախտով հիվանդ իրական մեծությունները մերն են, մերն էլ՝ աշխարհինը.<br /> Ճառագայթային այս ախտը բնավ նո՜ր չէ, բարեկա՛մ.<br /> Նա նորածի՛ն չէ,<br /> Այլ առնվազն ութ հազար և ութ հարյուր տարեկան:<br /> Այդ ախտով էին տակավին հիվանդ<br /> Հին հելլենացիք, հնդիկները հին:<br /> Եվ Հոմերոսի կուրությունն իրոք այդ ախտից էր հենց:<br /> Եվ այդ նույն ախտով գերեզման իջան<br /> Ձե՛ր Նարեկացին, Շեքսպիրը մե՛ր,<br /> Ու բոլո՜ր նրանք, ովքեր թոք ունեն՝<br /> Մեր մոլորակի կիսագնդերի մեծության չափով<br /> Կամ այնքան մեծ սիրտ,<br /> Որ գրավում է տեղն էլ թոքերի...<br /> ... Ճառագայթային այս հիվանդությամբ տանջվում են նրա՛նք,<br /> Լոկ նրա՛նք,<br /> Ովքեր մենակության մեջ<br /> Միանգամից են ողջ մարդկության հետ նստում զրույցի.<br /> Լոկ նրա՛նք,<br /> Ովքեր այս Երկրագնդի պտույտն զգում են կրունկո՜վ իրենց,<br /> Եվ արմըտիքի աճումն զգում են իրենց ափերո՛վ,<br /> Եթե մինչև իսկ իրենց ափերը պահում են օդում.<br /> Լոկ նրա՛նք,<br /> Որոնց չեն կարողանում ոչ մի կերպ սիրել<br /> Բոլո՜ր դարերի արքաներն ամեն<br /> Եվ կործանում են սրանց ո՛չ միայն աքսորով, բանտում,<br /> Այլ նաև սրանց պալատ բերելով<br /> Ու ...սուտ սիրելով ...<br /> Պ. Սևակ բանաստեղծը պիտի լուծեր իր և ժամանակի հարաբերության խնդիրը: Չարենցյան «Թե ուզում ես երգդ լսեն՝ ժամանակիդ շունչը դարձիր» պատգամը դեռ վաղ հասակից յուրացրած Պ. Սևակը հասունացել էր այնքան, որ առաջադրում էր իր բանաձևը «Լինել Ժամանակակից՝ չի նշանակում լինել ժամանակին կից»: Եվ իրոք, Պ. Սևակը ժամանակի գերին չէր, այլ դարին ու ժամանակին ուղի և ընթացք տվող, ժամանակից առաջ ընկած հզոր անհատականություններից մեկը, որը գեղագիտականի հետ միասին առաջադրում էր համազգային խնդիրներ:<br /> «Անլռելի զանգակատնով» նա աշխարհին ներկայացրեց Կոմիտասին, «Եվ այր մի» պոեմով՝ Մեսրոպ Մաշտոցին, իր դոկտորական ատենախոսությամբ՝ Սայաթ-Նովային, մտադիր էր ներկայացնել նաև Նարեկացուն ու միջնադարի մյուս տաղերգուներին: Մաշտոցը և Նարեկացին հասկանալի են, բայց արտաքուստ կարող է տարօրինակ թվալ Կոմիտասի և Սայաթ-Նովայի նկատմամբ գրեթե հավասար բուռն հետաքրքրությունը: Տարօրինակ՝ զուտ այն իմաստով, որ խնդիրն առնչվում է աշուղական բանաստեղծությանն ու երաժշտությանը:<br /> Կոմիտասյան դասականություն և սայաթնովյան աշուղականություն թվացյալ հակադրությունը ինչպե՞ս էր համատեղում ինքը՝ Պ. Սևակը: Դա իրոք թվացյալ հակադրություն էր, որովհետև բանաստեղծության մեջ հնացած աշուղականության դեմ մարտնչող Պ. Սևակը կողմնակից էր աշուղականի մեջ բանաստեղծությանը և հիացած էր Սայաթ-Նովայի՝ աշուղական ձևերի մեջ դրսևորած բանաստեղծական հանճարով: Այս պատճառով է, որ Սայաթ-Նովայի կենսագրության, մանավանդ նրա ծննդյան տարեթվի շուրջ Պ. Սևակի հետ վիճողներ եղան (թեև Լ. Դուլյան սայաթնովասերը երգչի թուրքերեն խաղերի ծածկագրերի՝ թուրքական տառերի հենց թուրքական, ո՛չ արաբական թվահամարների կիրառմամբ՝ նոր վերծանումներով հաստատում է Պ. Սևակի ճշմարտացիությունը), սակայն նրա խաղերի գեղագիտական վերլուծման ու արժևորման հետ ոչ ոք չի վիճում ու հակադրում:<br /> «Մարդը ափի մեջ» գրքով հեղինակն ընթերցողին ներկայանում էր որպես մեծ մարդագետ՝ մարդուն առնելով ափի մեջ, այսինքն` իր համակողմանի տեսադաշտում, և իր պոետական հզոր լուսարձակով զննում ու դիտարկում էր նրան բոլոր կողմերից, բացահայտում մարդկային էության բոլոր խորշերն ու շերտերը՝ արժևորելով նրա հոգևոր էությունը, մտածողությունն ու նկարագրի հատկանիշները` սիրելն ու ատելը, կասկածելն ու մեծամտանալը, հրավիրել-ուրախանալն ու ողբալը, հիասթափվելն ու հավատալը, խոստանալն ու հպարտանալը, գժվելն ու խանդելը:<br /> Ի՞նչ կարող էր խոստանալ խորհրդային երկրի պատացած օրենքները ճանաչող քաղաքացին.<br /> Խոստանում եմ<br /> Բաց ճակատով զուր չխփվել հաստ պատերին:<br /> Ինչի՞ համար,<br /> Էլի՝ պատը կմնա պատ,<br /> Կպակասի մի լավ ճակատ:<br /> Գեղագիտական ծրագիր ներկայացնելը և առհասարակ որպես հանդուգն, ինքնատիպ բանաստեղծ ներկայանալը համեմատաբար անվտանգ էր, թեև այստեղ էլ կային լուրջ բարդություններ՝ կապված խորհրդային կաղապարներից ու պարտադրանքներից ակնհայտ շեղումների հետ: Ավելի դժվար էր հա՛յ բանաստեղծ և մանավանդ ազգությա՛ն բանաստեղծ ներկայանալը, մեր ազգային ցավերն ու երազանքները բանաստեղծությամբ արտահայտելը: 1963 թ. լույս տեսած գրքում բանաստեղծություններ կան, որոնք կարող էին նույնիսկ այսօր գրվել ու լինել արդիական: Ահա դրանցից մեկը՝ «Մատնիչ ցանկություն» խորագրով.<br /> Ի՞նչ դառնամ:<br /> Դառնամ<br /> Ոչ միայն խորունկ հանքահորերում<br /> Օդափոխություն,<br /> Շքանշանի գունեղ ժապավեն՝<br /> Իմ հողը փրկող հերոսի կրծքին,<br /> Այլ նաև դառնամ գերհզոր թևեր՝<br /> Սիրամարգերի՜ն,<br /> Որ երկի՜նք սուրան<br /> Եվ ոչ թե քայլեն լոկ հողի վրա:<br /> Ուշադրություն եմ հրավիրում բանաստեղծի բացորոշ արտահայտված երազանքի վրա. ուզում էր դառնալ շքանշանի գունեղ ժապավեն՝ իր հողը փրկող հերոսի կրծքին. այդպես մենք այսօ՛ր կարող ենք մտածել, Պ. Սևակը՝ կես դար առաջ: Իսկ «Եվ այր մի՝ Մաշտոց անուն» պոեմն ու «Հարկ հոգեկան» խորագրով շարքը, որը ներառում է նրա ազգային ոգու և մտածողության բարձրագույն և առնական դրսևորումներից մեկը` «Խոսք հավաստիքի» բանաստեղծությունը, նվիրված են Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդյան 1600-ամյակին: Իսկ հիշյալ բանաստեղծությունը 1960-ականների սկզբին ուներ առանձնահատուկ սուր հնչողություն, ճանաչողականի հետ միասին՝ նաև քաղաքական արժեք ու կշիռ և հնչում էր որպես ազգային զարթոնքի և համայն հայության համախմբման կոչ.<br /> Աշխարհազբոսիդ համեմատությամբ<br /> Ես՝ մինչև անգամ Արաքս չտեսած տնաբնակըս,<br /> Ի լրո՛ գիտեմ,<br /> Որ քեզ ծին տված բնիկ գավառում<br /> Կար մի մենաստան՝<br /> «Սուրբն Կարապետ»,<br /> Որի դռները փակ էին ընդմիշտ կանանց սեռի դեմ:<br /> Մենք կին չենք,<br /> Այր ենք,<br /> Տղամարդ ենք մենք,<br /> Սակայն անօրեն մի նոր օրենքով<br /> Փակ է մեր առջև<br /> Ո՛չ միայն դուռն ու գավիթը վանքի,<br /> Այլ գավա՜ռն ամբողջ<br /> Եվ ողջ մի երկիր,<br /> Որի անունից զրկված է նույնիսկ քարտեզը հիմա:<br /> Մենք կին չենք,<br /> Այր ենք,<br /> Տղամարդ ենք մենք,<br /> Եվ ընդդեմ այս բաց անարդարության<br /> Առայժըմ մենք մեր աչքերն ենք փակում,<br /> Բայց փակում այնպես,<br /> Ինչպես փակում են մարդիկ մատները,<br /> Եվ ստացվում է դրանից ... բռունցք:<br /> Իր գեղագիտական ու գաղափարական հարցադրումներով «Մարդը ափի մեջ» գիրքը գրական շրջաններում առաջ բերեց մի քանի տարի տևող բուռն բանավեճեր, ուր շոշափվում էին բանաստեղծության էության, ավանդապահության ու նորարարության, «ինչ»-ի և «ինչպես»-ի և «որպես»-ի, այսինքն՝ պոեզիայի մեջ ձևի և բովանդակության հարաբերակցության խնդիրները:<br /> Հենց այդ բանավեճերի թոհուբոհի մեջ էլ ծնվեց Պ. Սևակի վերջին՝ «Եղիցի լույս» ժողովածուի բանաստեղծությունների զգալի մասը, ժողովածու, որը տպագրվեց 1969-ին, բայց ունեցավ ճիշտ ու ճիշտ Չարենցի վերջին մատյանի՝ «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուի ճակատագիրը: Չարամիտ զրպարտիչների մի հնգյակի հրահրմամբ՝ այն տպարանից ուղարկվեց ոչ թե ընթերցողին, այլ արգելվեց ու վերցվեց կալանքի և մի քանի բանաստեղծությունների հանում-հոշոտում-կրճատումով լույս տեսավ 1971-ին՝ հեղինակի եղերական մահից հետո:<br /> «Եղիցի լույսը» ստեղծագործական մեծ խիզախում էր, պոեզիայի պարույրսևակյան տեսական ըմբռնումների գործնականը, ուր դրսևորվում էին նրա պատկերավոր մտածողության բոլոր էական ու կարևոր առանձնահատկությունները՝ զգացմունքով շաղախված մտքի ուժգնությունը, դարի արատների՝ խավարի և անորոշության դեմ ազնիվ ու մոլեգին կռիվը, լույսի հաղթանակով մութը հերքելու նարեկացիական ձգտումը, մեր ժողովրդի մարդկային արժանապատվության ու ազգային պահանջատիրության բանաստեղծականացումը:<br /><br /><div align="center">***</div><br /> <span style="font-size:180%;">Հ</span>այաստանի գրականագետներից ոմանք առաջներում բանաստեղծներին բաժանում էին երկու խմբի՝ հուզական և դատողական, և Պ. Սևակին էլ դասում էին դատողական բանաստեղծների շարքը: Արհեստական ու բռնազբոսիկ այս բաժանումը Պ. Սևակի համար ոչ միայն ընդունելի չէր, այլև վրդովեցուցիչ էր, որովհետև նա իր բանաստեղծությամբ մարտահրավեր էր նետել հենց կեղծ հուզականությանն ու հեքիաթա-նաղլականությանը: Նամակի նման՝ ավելորդ մանրամասնություններ պարունակող բանաստեղծությունը նոր ժամանակներում նա համարում էր հնացած, իսկ «նոր» բանաստեղծությունը, նրա համոզմամբ, իր բնույթով պիտի լիներ հեռագրի նման, այսինքն՝ ավելորդություններից զերծ, կարճ ու դիպուկ, կես խոսքից հասկանալի: Բայց սրա հետ միասին առաջադրում էր նաև սիմֆոնիզմի կամ համանվագայնության խնդիրը, որով պիտի չեզոքանային միագիծ պարզունակությունն ու կենսական աղքատությունը, ասելիքը բխեր կյանքից ու նրա բանաստեղծական ընկալումից, իսկ բանաստեղծական պատկերը լիներ ընդգրկուն ու բազմաշերտ, խելքը չբացարձակացվեր ու չվերածվեր տրամախոսության ու ճառաբանության: Այսպես պիտի իրականացվեր առօրեականի, անբանաստեղծականի պոետականացման, մտքի և հույզի ներդաշնակ պատկերման ծրագիրը: Իրեն միայն «դատողական» բանաստեղծ համարողներին նա հակադրվում էր՝ իր մի բանաստեղծությունը վկայակոչելով.<br /> Ես հոգնել եմ, այո՛,<br /> Ես աչքերս եմ փակում:<br /> Տիկնիկն էլ է հոգնում, երբ ետևից բեմի<br /> Ինչ-որ թելեր նրան ստիպում են ապրել.<br /> Այդ ապրե՞լ է կոչվում, ի՜նչ իմանամ...<br /> Սա դատողական հո՞ւյզ է, թե՞ հուզական դատողություն. այստեղ մտքի՞ գերակշռությանն է զգալի, թե՞ զգացմունքի. որակումը չէ կարևորը, այլ այն, որ իրականում ճիշտ այդպես էր ապրում խորհրդային ժամանակների մարդը՝ ենթարկվելով մարմնի տարբեր մասերը բեմի ետևից ձգող անտեսանելի թելերի ամենազոր իշխանությանը, և արդարացի էր բանաստեղծի զայրույթը. «Սա՞ է դատողական... Բա դա քննադա՞տ է, չի էլ պատկերացնում, թե էս խեղճ Պարույր Սևակը ինչքա՜ն տառապած պիտի լինի այսպիսի տողեր գրելու համար...»:<br /> Ավելին. հանուն ազգային օրախնդիր հարցերը բացախոսությամբ հնչեցնելու՝ երբեմն իր «կոշկի հետ խոսող», անգամ կամավոր խեղկատակի ու ծաղրածուի դեր ստանձնած դյուրավառ արյամբ բանաստեղծը, որն իրեն անվանում էր «եկած ապագա, վառվող արյուն, ապրող հիշողություն կամ քայլող պատմություն», «Եղիցի լույս» գրքում ոչ միայն մեր ազգային ցավն էր բանաստեղծում «սարքովի ճշմարտության» փոխարեն, այլև խորհրդային կայսերապետության մեջ ապրող բոլոր ժողովուրդների ու համայն աշխարհի մարդկության ցավը: Նրա կռիվը գերտերությունների դեմ էր, մանավանդ խորհրդային գերտերության: Այն պետությունը և մանավանդ այն ժամանակը, որի մեջ ապրում և ստեղծագործում էր Պ. Սևակը, ընդամենը մեկ տասնամյակ հետո նույն այդ պետության ղեկավարների կողմից պիտի կոչվեր «լճացման դարաշրջան», և նրանք էլ պիտի վճռական միջոցներ ձեռնարկեին վերակառուցման՝ պերեստրոյկայի համար, իսկ այդ միջոցների գործադրումն էլ ի վերջո հանգեցրեց կայսերապետության ջլատմանն ու վերջնական փլուզմանը:<br /> Իսկ բանաստեղծն ավելի շուտ՝ տասնամյակներ առաջ էր զգացել ու նկատել փլուզման գործընթացը, անգամ գիտեր դրա ողջ պատճառահետևանքային համակարգը, ուստի ահազանգում - զգուշացնում էր վերևից ներքև ու ներքևից վերև: Երկնքում չկան աստվածներ, իսկ երկրի վրա բազմած հողեղեն աստվածները, որ խորհրդային ղեկավարներն էին, մարդկանց հոգիներում ոտնագնդակ էին խաղում ու նրանց կոկորդում թխմվել էին իբրև խորխ, որից շուտափույթ ազատվել էր պետք շնչել կարողանալու համար: Այս իրավիճակից փրկվելն անկարելի էր դարձել, որովհետև այդ հողեղեն աստվածները դարձել էին անտանելի մի բեռ՝ ուղտի համբերությամբ դիմացող այն ժողովրդի ուսերին, որը, համբերության բոլոր պաշարները սպառած, հասել էր բեռը թոթափելու գիտակցության: Հենց այդ բեռ-աստվածներն էլ հյուսել էին համառորեն չպատռվող այն ցանցը, որի մեջ թպրտում էր իրավազուրկ ու հպատակ մարդն ու մարդկությունը.<br /> Եվ մեր լեզվից կախ են տվել կեռերով<br /> Անվերջ նեխող, բայց չփտող մի դիակ...<br /> Պատկերն ավելի ըմբռնելի կդառնա, եթե հիշենք, որ «Եղիցի լույսը» լույս էր տեսնում համայնավարների կուռքի 100-ամյակի տոնակատարության օրերին, իսկ Ռուսաստանում թեև այժմ արդեն մերկացրել ու բացահայտել են երկիրը քանդող այդ օտարերկրյա գործակալի իրական դեմքն ու էությունը, բայց մինչև օրս էլ վիճում են, թե ինչ անեն Կրեմլի հարևանությամբ կառուցված դամբարանում պահվող անթաղ դիակը, որ կեռերեվ կախված էր խորհրդային մարդկանց լեզվից: Նույն Կրեմլից էին տարածվում խորհրդային երկիրը կառավարող բոլոր հրահանգները, նրա պալատներում էին հնչում մեդալներն ու շքանշանները իրենց կրծքերի վրա տողադարձած ապրող կուռքերի ու քաղաքական դիակների համագումարային ճառերը: Իսկ այս ճշմարտությունն իրոք անկարելի էր ասել բաց տեքստով, ուստի բանաստեղծը, որ իրեն նաև Աստծու քարտուղար էր համարում, դեռ հին աշխարհից հայտնի խոսքի այն եղանակն էր ընտրել, որով ծաղրածուներն ու խեղկատակներն էին ճշմարտությունն ասում արքաների երեսին.<br /> - Որտե՞ղ են ապրում քամիները:<br /> - Պալատների մեջ:<br /> Եվ, անշո՛ւշտ, մեր ռունգներում:<br /><br /> - Որտե՞ղ է մեռնում լռությունը:<br /> - Քարոզների մեջ:<br /> Եվ բռնադատված մեր իսկ ունկերում:<br /><br /> - Որտե՞ղ է պահված արյունը մեր տաք:<br /> - Մեր հին թշնամու եղունգների տակ,<br /> Մկրատի՜ կարոտ կեռ եղունգներում:<br /> - Որտե՞ղ են մեռնում բոլոր կուռքերը:<br /> - Ծափ ու ծնծղայի ծանրության ներքո,<br /> Նաև խունկերում:<br /><br /> - Իսկ զորանում է մեր խելքը որտե՞ղ:<br /> - Ո՛չ մեր գանգում,<br /> Այլ մեր վերքերո՜ւմ:<br /><br /> - Իսկ որտե՞ղ է մեր փրկությունը:<br /> - Մե՛ր,<br /> Եվ, ավա՜ղ, ո՛չ մեր ձեռքերում...<br /> «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուի զննումներն ու բացահայտումներն ավելի էին ուժգնացել «Եղիցի լույս» գրքում: Բայց դրանցով պարզվում էր, որ «հացի փոխարեն մութ կուլ տված» մարդը նաև անցանկալի ստվերներով ու խավարով էր շրջապատված.<br /> Եվ իսկապես էլ՝ մեր թիկունքն է մութ,<br /> Անցյալը գիտենք գրքերով միայն:<br /> Գուցե առավել մեր ճակատն է մութ.<br /> Գրքերն են ճառում գալիքից նաև:<br /> Մո՜ւթը առւջևից – մո՜ւթը ետևից,<br /> Մենք՝ երկու մթան նեղլիկ արանում,<br /> Էլ ի՞նչ է մնում, որ էլ ի՞նչ անենք, -<br /> բանաձևում էր բանաստեղծը: Այդ հուսահատեցնող ու հեղձուցիչ մութը, անորոշությունը միայն լույսով էր հնարավոր հերքել ու ցրել. ահա ինչու «խավար ու ստվեր պոզահարող» մեծ լուսերգուն իր, ավա՜ղ, վերջին ժողովածուն կոչեց «Եղիցի լույս»:<br /> Պ. Սևակը, որ բանաստեղծության համանվագայնության կամ սիմֆոնիզմի կողմնակից էր, Սիամանթոյի, Տերյանի ու Չարենցի նման կենսական երևույթներն առավել համակողմանի ներկայացնելու և բանաստեղծության արտահայտչական հնարավորություններն ընդլայնելու նպատակով կիրառում էր չափածոյի ուրույն ձևեր, բանաստեղծական տողը և խոսքի երաժշտական համաչափությունը կառուցում էր տրամաբանական շեշտով, բառիմաստի ընդգծմամբ, կենսական երևույթը, մարդկային խոհն ու ապրումը ներկայացնում բազմաչափ տարածության մեջ, մտածում էր բանաստեղծական շարքերով՝ դրանց դնելով բնորոշ վերնագրեր:<br /> Լինելով հայ բանաստեղծական խոսքի զարգացման նախանձախնդիր՝ այդ մեծ մարդագետը ազգային և համաշխարհային գեղարվեստական ձևերի համադրումով նոր ու անսովոր գրական որակ ստեղծեց, որին բնորոշ են թեմատիկ բազմազանությունը, ժամանակից մարդու խոհերի ու զգացմունքների նորովի մարմնավորումը, խիզախ հարցադրումներն ու մտքի հզոր թռիչքները, դարի ցավերի թակարդն ընկած մարդուն ազատելու և իր լուսավոր ձգտումների ու երազների սանդուղքով վեր բարձրացնելու առաքելությունը: Իր մարդկային ու բանաստեղծական էության, իր սխրանքի խոր ըմբռնումով նա սերունդներին պատգամել է.<br /> Մտածե՛ք նաև ձեր որդո՛ւ մասին.<br /> Խոսում եմ նաև նրա՛ անունից.<br /> Դուք գնալո՜ւ եք,<br /> Իսկ նա գալու է:<br /> «Մարդը ափի մեջ» գրքում, սակայն, Պ. Սևակը համեմատաբար լավատես էր. գալիքի և սերունդների վերելքի մասին արտահայտվում էր անթաքույց հավատով: Իսկ «Եղիցի լույս»-ի շարքերում, մանավանդ առանձին մի քանի բանաստեղծություններում կարծես նրան անդադար ճնշում է ժողովրդի ընդհանուր վիճակից եկող մի անփարատելի թախիծ: Դարի մութին ու պնդերես խավարի թագավորությանը բանաստեղծը թեև հակադրվում էր լույսի, բարության ու գեղեցկության փառաբանությամբ, սակայն «պատացած մութը» դրանով չէր հերքվում, ծանր խավարը չէր թողնում հեռանում: Արշալույսն էլ պիտի գար զոհաբերությամբ, բանաստեղծի՛ ինքնազոհությամբ.<br /> Թողություն տուր, Տե՛ր, ծանըր խավարին,<br /> Միայն թե թող նա թողնի հեռանա,<br /> Թող ծառե՛րն անգամ (առանց և քամու)<br /> Հարգանքով Նրա առջև կեռանան,<br /> Միայն թե թող Նա թողնի հեռանա:<br /> Մենք պահանջ չունենք,<br /> Մենք գոհ ենք նույնիսկ,<br /> Միայն թե թող նա թողնի հեռանա:<br /> Մենք խոստանում ենք,<br /> Եվ մենք իսկապե՛ս<br /> Նրան չենք կարող ու չե՛նք մոռանա,<br /> Միայն թե թող Նա թողնի հեռանա ....<br /> Իսկ թե հարկ լինի, նամանավանդ պետք,<br /> Ես Խավարի հետ կմեկնեմ ինքըս՝<br /> Դառնալով Նրա թագավորության<br /> Հին Հպատակն ու նոր Քաղաքացին՝<br /> Անդարձ կմեկնեմ Խավարի հետ Ես,<br /> Միայն թե մեր այդ մեկնումից հետո<br /> Ժամանի ինքը՝ Արշալույսը, Գա,<br /> Ու եթե մի քիչ տխրի, որ չկամ,<br /> Բայց մի քիչ հետո<br /> Եվ ուրախանա՜, որ իմ կորստով<br /> Կորել է նաև ինքը Խավարը...<br /><br /> Պ. Սևակը դարձել էր իր դարաշրջանի զգայնաչափը. դեպի ո՞ւր էին տանում միակուսակցական խորհրդային երկրում կատարվող գործընթացներն ու զարգացումները, բազմազգ ու բազմալեզու այդ քայքայվող կայսերապետության՝ զառամախտով տառապող ղեկավարներն իրենց դիմակներով, սուտ ու փուտ հոբելյաններով ո՞ւր էին առաջնորդում ժողովուրդներին, ի՞նչ էր սպասվում հայ ժողովրդին ապագայում, Հայաստան աշխարհում և այլուր վաղն ի՞նչ լեզվով էին խոսելու, ինչո՞վ էր ավարտվելու Խավարի դեմ նրա մղած պատերազմը, արդյոք հաղթանակելո՞ւ էին Լույսը և Բարին:<br /> Մահն արհամարհող աներկյուղ բանաստեղծի գաղափարական այս հարցադրումները՝ իրենց գեղագիտական լուծումներով, առավել սուր հնչողությամբ արծարծվեցին «Եղիցի լույս» գրքում: «Դարակեսի պարգևները», «Ողջույնի քմայքները», «Իրերի բնույթը» շարքերը քիչ է ասել` ժամանակից ու հարաբերություններից դժգոհ բանաստեղծի բողոքն են մարմնավորում. սրանք արդեն մարդու ներաշխարհը բացահայտող գեղարվեստական այն որակն են, որ չի ունեցել նախորդ շրջանի մեր բանաստեղծությունը:<br /> 20-րդ դարի պարույրսևակյան բնութագիրը. հոբելյանական, հյուլեական, կարծես ավելի քան բանական, բայց նաև նույնքան խելագար դար: Այդ դարի Մարդը՝ անզոր ու հզոր քաղաքացին, հայտնվել է անբուժելի ցավի, խավարի ճնշող թագավորության և անլուծելի հանելուկներով հանգուցված անորոշության հորձանուտում. ինչպե՞ս ազատել նրան այդ մղձավանջային իրավիճակից.<br /> Դու՝ 20-րդ և, անտարակույս, հոբելյանական,<br /> Դու՝ հյուլեական,<br /> Կարծես էական<br /> Եվ ավելի քան կարծես բանական,<br /> Բայց նաև նույնքան խելագար դարի<br /> Ո՛վ քաղաքացիդ անզոր ու հզոր,<br /> Անորոշության ցավով ես հիվանդ,<br /> Անորոշության անդարման ցավով,<br /> Որ բողբոջում է բջիջներիդ մեջ,<br /> Ծաղկում է անգամ քո զույգ բիբերում,<br /> Նյարդերդ է խեղդում ճյուղերով իր պիրկ<br /> Եվ իր թունավոր սաղարթն է բերում՝<br /> Խառնելու գլխիդ մազերին անգամ:<br /><br /> Անորոշության ցավով ես հիվանդ,<br /> Անորոշության ահարկո՜ւ ցավով...<br /> Եվ ինչպե՞ս ապրես միայն անցյալով,<br /> Եթե ներկադ էլ<br /> Արդեն չի ծախսվում այլ բանի վրա,<br /> Քան վաղվա մասին պարապ խորհելու...<br /> Ի՞նչ է սպասվում այս մոլորակին,-<br /> Ի՞նչ պատասխանես:<br /> Ի՞նչ է լինելու այս աշխարհի հետ,-<br /> Ինչպե՞ս իմանաս:<br /> Ի՞նչ է բուսնելու այս թշվառ հողին:<br /> Եվ ի՞նչ լեզվով են խոսելու այստեղ...<br /> Կրակն ես ընկել մտքերի ձեռքից:<br /> Ազատո՜ւմ չկա: Եվ պրծո՜ւմ չկա:<br /> Կա մի վիթխարի՜ անորոշություն,<br /> Որ տորիչելյան դատարկության պես<br /> Երբեք չի՛ լցվում:<br /><br /> Կա մի անսահմա՜ն անորոշություն,<br /> Որ սողոսկում է օդի պես այնտեղ,<br /> Ուր կա ծակոտիք:<br /> Կա մի որոշյա՜լ անորոշություն՝<br /> Կրկնակաղապար՝ ընկույզի նման:<br /> Էլ ինչպե՞ս ապրել<br /> Թունոտ ու ծանր կաղապարների<br /> Անշունչ արանքում,<br /> Էլ ինչպե՞ս ապրել...<br /><br /> Աղն էլ է ծանոթ արցունքոտվելուն<br /> Ու կուրանալուն՝<br /> Խոնավությունի՛ց,<br /> Ինչպես որ մարդը՝ անորոշության<br /> Օվկիանին անափ:<br /> Իսկ ո՞ւր է ցամաքն ու չորությունը...<br /><br /> Ցեմենտ կոչվածը<br /> Կարգին շնչում է միայն ջրի մեջ.<br /> Մինչդեռ այս խեղճը շնչահեղձվում է<br /> Հենց ի՛ր իսկ փոշով,<br /> Ինչպես որ մարդը՝ անորոշությամբ:<br /> Իսկ ո՞ւր է ջուրը...<br /><br /> Արևի շողերն ուզում են մտնել<br /> Նույնիսկ եղնջի թփուտի մեջ թավ,<br /> Բայց դաղդղվելով՝ բեկվում են կողքի:<br /> Թող ցույց տան նույնիսկ եղնջի թփուտ,<br /> Որ չի ստվերվում անորոշությամբ,<br /> Եվ բնակավայր դու կդարձնես<br /> Այդ եղնջո՜ւտը....<br /><br /> Թե ծառ լինեիր՝<br /> Դու կարտասվեիր սեփական խեժով<br /> Եվ քո կեղևով քեզ շրջափակած՝<br /> Քեզ կբուժեիր:<br /> Բայց քո արցունքը<br /> Քեզ կրծոտում է... սնդիկի՜ նման,<br /> Եվ այս աշխարհի ցավերի դիմաց<br /> Դու կեղևահան ծառ ես մարդաձև,<br /> Եվ կեղևահան այդ ծառի վրա մնում են հիմա<br /> Քիչ թե շատ առողջ այս քո աչքե՛րը՝<br /> Լեցո՜ւն – լեփ-լեցուն անորոշությամբ...<br /><br /> Անորոշության ցավով ես հիվանդ,<br /> Անորոշության ոխերի՜մ ցավով,<br /> Որ մահդ է տենչում:<br /> Բայց մահ էլ չունես.<br /> Կարգին մեռնելու համար էլ<br /> Պիտի մարդ բախտ ունենա...<br /><br /> Եվ զուր մի՛ հարցրու. «Ուրեմն ի՞նչ անել»:<br /> Այս պատասխանը քեզ ե՛ս չեմ տալու:<br /> Ինձնմանները եկել են աշխարհ<br /> Եվ այսուհետև աշխարհ են գալու,<br /> Որ իրենց կյանքով ցույց տան ինչ չանե՜լ:<br /> Այսքա՛նը միայն:<br /> Իսկ մնացածի համար դիմեցեք<br /> Դուք դարձյա՛լ ցավին,<br /> Անորոշության անորոշ ցավին...<br /> Այո՛, կարգին մեռնելու համար էլ պիտի մարդ բախտ ունենա: Իսկ ի՞նչ է մահը, հեռացո՞ւմ աշխարհից, ե՞լք, թե՞ փրկություն անորոշությունից: Պ. Սևակ բանաստեղծը կամ նրա հետ նույնացած քնարական հերոսը ուրույն մտածելակերպ ու աշխարհայացք ունի, որ շատ էլ տարբեր չէ հայ դասական գրականության գաղափարաբանությունից, աշխարհայացքային ու գեղագիտական հարցադրումներից: Թումանյանին մտատանջում էր բնության հավերժության և մարդու անցողիկության կսկիծը. Սարոյի մահից հետո աշխարհում ամեն բան փոխվել է նրա մոր ու համագյուղացիների համար, խախտվել է մարդու և աշխարհի հավասարակշռությունը, և մայրը մնացել է ողբերգական անորոշության մեջ.<br /> Որ հով սարերին սովորած նանը<br /> Էլ սար չի գնա առանց Սարոյի,<br /> Ծանր չոմբախը՝ գլուխը մեխած՝<br /> Պիտի օճորքում մնա, մրոտի,<br /> Երկար խանչալը՝ պատիցը կախած,<br /> Պատենում մնա ու ժանգը պատի...<br /> Չէր տարբերվում Իսահակյանի աշխարհայացքից, որի հերոս Լի Թայի Պոն «...հայացքը հառած մահվան տեսիլին, շրթունքները՝ կնոջ և բաժակի շրթունքներին, երգում էր արագաթռիչ գեղեցկությունը կյանքի և հավիտենական կսկիծը բոլոր գոյությունների»:<br /> Պ. Սևակն էլ մի զարմանալի կենսասիրությամբ շաղկապված էր իր իսկ ստեղծած, իր իմաստավորած ու բովանդակավորած աշխարհին, շաղկապված էր՝ ոչ որպես իր «օր ու արև, կյանք ու ջան» որդուն կորցրած մայր, այլ ինչպես «անմայր մնացած մինուճար որդուն սիրող հայր»: Այդ սերն է իր ձգողական զորությամբ պահում բանաստեղծի ու աշխարհի համակշռված վիճակը, իսկ նրա մատները, նյարդերն ու ջղերը ամուր հանգուցված են նույն այդ աշխարհի բոլոր առարկայական ու կենդանական գոյաձևերին.<br /> Ամեն մի ծառիդ ու ամեն խոտիդ,<br /> Ամեն էակիդ մագիլ ու մատին,<br /> Շոշափուկներին, բեղին ու թաթին,<br /> Եվ իրար ձգում փոխադարձորեն<br /> Ու ձգձգում ենք նորից ու նորեն,<br /> Որ... ինքըդ ապրես համակշռված:<br /> Այդ ինքնաստեղծ աշխարհն ապրում է բանաստեղծի մեջ, ամեն մարդու ներաշխարհում, ինքը գոյատևում է միայն իր տիրոջով, որի մեջ ապրում է, բայց ոչ մի օր, ոչ մի անգամ չի էլ մտածում նրա մասին, ոչ մի բերան չի հարցնում իր տիրոջից: Իսկ համակշռված վիճակը կա, պահպանվում է, քանի դեռ մահը չկա. միայն նա կարող է խախտել համակշռությունը, եղծել ու խաթարել ամեն բան.<br /> Իսկ չե՞ս վախենում, որ հանկարծ... մեռնեմ:<br /> Ես վախենում եմ, շա՜տ եմ վախենում,<br /> Բայց ո՛չ ինձ համար,<br /> Այլ լոկ քե՜զ համար.<br /> Իսկ եթե հանկարծ իմ մահով խախտվի<br /> Համակշռված այդ վիճակը քո,<br /> Ո՞նց պիտի լինես,<br /> Ի՞նչ պիտի անես:<br /> Տե՛ս, որ իմ մահով քեզ չկործանե՜ս,<br /> Սո՛ւտ ու փո՜ւտ աշխարհ,<br /> Փո՛ւչ ու ո՜չ աշխարհ:<br /> Ուրեմն իսկապես մահը փրկություն չէ, բայց ինչպե՞ս ապրել, մանավանդ երբ նույն այդ իրականությունը պարտադրում է մի եզրահանգում.<br /> Այսպես ապրելը անկարելի է...<br /> Եվ սա այն սխալաշատ ժամանակներում, երբ չէր կարելի անկեղծ խոսել ու մտածածն ասել, երբ երկրի առանցքն անգամ ուղիղ չի անցնում, այլ ինչ-որ թեքությամբ, երբ անկարելի էր մի գլխով անսխալ ապրելը, սխալ էր կոշկատակը, որ մարդուն կտրում էր հողից, սխալ էր և հողը, որ առնվում-ծախվում էր: Այդ ժամանակն էր բնութագրում ամեն ինչի փիլիսոփայական բարձունքներից նայող բանաստեղծը.<br /> Կան խայտառակ ժամանակներ,<br /> Երբ մարդ եթե իր բերանին կապ չի դնում,<br /> Ապա նրա ձեռք ու ոտին<br /> Ուրիշներն են դնում կապանք:<br /> Ճշմարտության, Լույսի ու Բարության բանաստեղծն էր Պ. Սևակը, որի կարգախոսներից մեկն էլ սա էր՝ <i>Աշխարհին, այո՛, մաքրություն է պետք</i>: Եթե մաքրություն լիներ աշխարհում, ցեղասպանություն ու պատերազմներ չէին լինի, և եթե աշխարհը չմաքրվի, դրանք չդատապարտվեն, եղեռնագործ ցեղասպանները չպատժվեն, դրանք ամեն պարագայում կրկնվելու են: Այս մտահոգությունը 1965 թ. Պ. Սևակին մղեց գրելու «Եռաձայն պատարագ» եռամասնյա պոեմը՝ «Ողբամ մեռելոց», «Բեկանեմ շանթեր» և «Կոչեմ ապրողաց» գլուխներով: Այս խորագրերը՝ վերցրած շվեյցարական Շաֆհաուզեն բնակավայրի 1486 թ. տաճարի զանգի լատինատառ փորագրությունից, որ բնաբան էր դարձրել Շիլլերը իր «Զանգակի երգը» բանաստեղծության համար, դարձել են «Եռաձայն պատարագ» պոեմի կառույցը թելադրող գործոններ ու հեղինակի ռեքվիեմ-մենախոսությունն ուղղորդող բանաձևեր:<br /> Դարձյալ չենք խորանում մանրամասների մեջ, բայց եթե նկատում ենք՝ ի՛նչպես էր 1965 թ. Պ. Սևակը մատնացույց անում, որ ֆաշիզմի ստեղծած համակենտրոնացման մահաճամբարների՝ Օսվենցիմի, Բյուխենվալդի, Մայդանեկի հիմքերը դրվել էին Դեր Զորում ու հարակից վայրերում, ուր 2 միլիոն մարդ ի խաչ բարձրացավ, ու 2 միլիոն անուն տապանաքարին չփորագրվեց, և հասկանում ենք, թե՝<br /> Օտար աշխարհում ազատ լինելը այլ գերություն է,<br /> Եվ տան մեջ նույնիսկ գերի լինելը՝ այլ ազատություն, -<br /> առավել ըմբռնելի է դառնում ապրողներիս ու գալիք հայ սերունդներին ուղղված «Եկեք միանանք» պարույրսևակյան բանաձևը:<br /> Պ. Սևակն այն բանաստեղծներից է, որին պետք է ընթերցել նորից ու նորից: Նրա ստեղծագործությունն ինքներս մեզ ճանաչելու բանալի է, հայոց ազգային անկախ պետականության շուրջ համախմբվելու պատգամախոսություն, <i>մեր փոքրիկ հողի մեծ երազանքի</i> իրականցման երաշխիքներից մեկը:</span></span></h5><h5 style="text-align: right; font-weight: bold;" class="heading"><span style="font-size:130%;"><span style="color:#0b234f;">Սամվել ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ<br />Բանասիրական գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր</span></span></h5><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-470229477502874559?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-39094374323692536782009-08-13T00:41:00.002+05:002010-06-02T15:16:38.879+05:00<div><strong><em><span style="font-family:verdana;">Սույն էջում զետեղվում են հրաշալի տարբեր մտքի հսկաների աֆորիզմները ...</span></em></strong></div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Բռնությունը ստեղծել է առաջին ստրուկներին, վախկոտությունը նրանց հավերժացրել է:</div><br /><div><em><span style="color:#660000;"><strong>Ժան Ժակ Ռուսո</strong></span></em></div><br /><div><em><span style="color:#660000;"></span></em> </div><br /><div><em><span style="color:#000000;">***</span></em></div><br /><div>Սերն ու ատելությունը հաճախ խանգարում են անաչառ դատողությանը:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Պասկալ</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Երջանկության իսկական արժեքը իմանում են միայն այն ժամանակ, երբ նա ադեն անհետացել է<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Զանդերս</span></em></strong></div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Ով ազատություն և ճշմարտություն չի սիրում, կարող է դառնալ հզոր մարդ, բայց մեծ` նա երբեք չի լինի:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Վոլտեր</span></em></strong></div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Մենք ամենից հաճախ երջանկություն ենք կոչում այն, ինչ ինքներս չենք փորձել:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Ֆրանս</span></em></strong></div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Կարելի է լինել գիտնական գիտնականների հետ, բայց նկարիչների հետ հարկավոր է լինել բանաստեղծ:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Բալզակ</span></em></strong></div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Որքան էլ հաճելի, գեղարվեստորեն ու հետաքրքիր ձևավորված լինի լապտերը, նախ և առաջ այն պետք է լուսավորի:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Բալզակ</span></em></strong></div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Այն մարդը, որի բախտը բերել է, մի մարդ է, որն արել է այն, ինչ ուրիշները միայն պատրաստվում են անել<br /><span style="color:#660000;"><em><strong>Ռենար</strong></em></span></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><em><span style="color:#000000;"><strong>***</strong></span></em></div><br /><div><span style="color:#000000;">Արվեստը ունի թշնամի. նրա անունն է տգիտություն:</span></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"> Բեն Ջոնսոն</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><span style="color:#000000;">***</span></div><br /><div>Մեծ է այն դերասանը, որը հանդիսատեսներին ստիպում է մոռանալ մանրամասները: Սառա <strong><em><span style="color:#660000;">Բեռնար</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div>***</div><br /><div>Եթե այն բոլոր մտքերը, որոնք անցնում են մարդկանց գլխով, արտահայտված ու իրականացված լինեին, աշխարհն անմիջապես կընկղմվեր քաոսի մեջ:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"> Բորջեզե</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Քանի դեռ մեր բախտը բերում է, մենք դա վերագրում ենք մեր մտքին, իսկ մեր անհաջողությունների համար մեղադրում ենք աստվածներին:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"> Հենրի Շոու</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Երկրորդ միտքը միշտ փոքր-ինչ խելացի է լինում առաջինից:</div><br /><div><em><strong><span style="color:#660000;"> Եվրիպիդես</span></strong></em> </div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Երբ սկսում ես խորհել, ամեն բան դառնում է դժվար:</div><br /><div><span style="color:#660000;"><em><strong> Ֆրանս</strong></em></span> </div><br /><div> </div><br /><div><span style="color:#000000;">***</span></div><br /><div>Հիմար մտքեր ունենում է յուրաքանչյուրը, միայն խելոքը դրանք չի արտահայտում: </div><br /><div><span style="color:#660000;"><strong><em>Բուշ</em></strong></span></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Լավ միտքը, որտեղից էլ այն վերցված լինի, անհամեմատ ավելի լավ է, քան սեփական հիմար միտքը. սա թող վիրավորանք չլինի նրանց, ովքեր ամեն ինչ փնտրում են իրենք իրենց մեջ, չդիմելով ոչ ոքի: </div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Լայբնից</span></em></strong></div><br /><div><strong><em></em></strong> </div><br /><div><strong><em>***</em></strong></div><br /><div>Թույլ մի տուր, որ լեզուդ խելքիցդ առաջ ընկնի:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"> Քվինտիլիանոս</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Բավական է գաճաճը հսկայի ուսերին բարձրանա, և նա սկսում է պարծենալ, թե ինքը մեծ է հսկայից: </div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Սուֆենբերգ</span></em></strong></div><br /><div> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Սամսոնն ունեցել է ուժեղ մարմին, սակայն թույլ գլուխ, այլապես նա գլուխը չէր խոնարհի անառակուհու ծնկներին: </div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Ֆրանկլին</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Որքան ավելի մեծ է իշխանությունը, այնքան ավելի վտանգավոր է նրա չարաշահումը: </div><br /><div><span style="color:#660000;"><strong><em>Բյորք</em></strong></span></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Իրենց ձեռքում իշխանություն պահող մարդիկ մինչև վերջին րոպեն չեն հավատում, որ կարող են այն կորցնել: </div><br /><div><span style="color:#660000;"><strong><em>Սնոու</em></strong></span></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Բարձր պաշտոն զբաղեցնելը գլխին է խփում, ինչպես ալկոհոլը: </div><br /><div><span style="color:#660000;"><em><strong>Սնոու</strong></em></span></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Բավական է միայն մարդ դառնա նշանավոր, իսկույն գտնվում են դպրոցում նրա կողքին նստած ինչ-որ մեկը:<br /><span style="color:#660000;"><strong><em>Քին Հաբարդ</em></strong></span></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Երբեք մի կռվիր նրա հետ, ով ոչին չունի կորցնելու, դա անհավասար մենամարտ է:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Գրասիան</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><em><strong><span style="color:#000000;">***</span></strong></em></div><br /><div>Ով չի կարողանում խնայել քիչը, նա չի կարող նաև պահել շատը:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Պուբլիլիոս Սիրոս</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Տխմարը մի առավելություն ունի խելոքի հանդեպ, ինքն իրենից մշտապես գոհ է:<br /><span style="color:#660000;"><strong><em>Նապոլեոն I</em></strong></span> </div><br /><div><strong><em></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Ինչքան որ լավ խոսելու լինես, եթե դու խոսում ես չափից ավելի, ապա վերջ ի վերջո կսկսես հիմարություններ ասել:<br /><strong><em><span style="color:#660000;">Դյումա հայր</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Շատ տղամարդիկ, սիրահարվելով այտի փոսիկին, սխալմամբ ամուսնանում են ամբողջ աղջկա հետ։</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Սթիվեն Լիքոք</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Կինը Աստծո երկրորդ սխալն է:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Նիցշե</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Պատկերացրեք, թե ինչ լռություն կտիրեր, եթե մարդիկ ասեին միայն այն, ինչ գիտեն։Հին ու բարի ժամանակներում գրքեր գրում էին գրողները, բայց կարդում էին բոլորը, իսկ հիմա գրքեր գրում են բոլորը, բայց չի կարդում ոչ ոք։</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Օսկար Ուայլդ</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Չգիտեմ գոյություն ունի աստված, թե ոչ, բայց իր վարկանիշի համար ավելի լավ կլիներ, որ գոյություն չունենար:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Ժուլ Ռենար</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Ամենայն հավանականությամբ աստված ծիծաղում է, որովհետև գիտի, թե ինչպես է վերջանալու այս ամենը:</div><br /><div><em><strong><span style="color:#660000;">Հարվի Քոքս</span></strong></em></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Սկսում ես ծխել, որպեսզի ապացուցես, որ դու տղամարդ ես: Հետո փորձում ես թողնել ծխելը, որպեսզի ապասուցես, որ դու տղամարդ ես:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Ժորժ Սիմենոն</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><strong><em><span style="color:#000000;">***</span></em></strong></div><br /><div>Հիմա այնքան են գրում ծխելու վնասակար լինելուց, որ ես վերջնականապես որոշել եմ թարգել կարդալը:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Ջոզեֆ Կատտեն</span></em></strong> </div><br /><div> </div><br /><div>***</div><br /><div>Հեղափոխությունները հորինում են ռոմանտիկները, իրականացնում են ֆանատիկոսները, օգտվում են սրիկաները։</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Բիսմարկ</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div><em><strong><span style="color:#000000;">***</span></strong></em></div><br /><div>Ամենամեծ կույրը նա է, ով չի ուզում տեսնել:</div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;">Ջոնաթան Սվիֆթ</span></em></strong></div><br /><div><strong><em><span style="color:#660000;"></span></em></strong> </div><br /><div> </div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-3909437432369253678?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-62043031988252168322009-04-19T20:39:00.003+05:002009-04-19T20:52:39.344+05:00<span style="font-weight: bold;">Աղոտք</span><br /><br />Փրկի՛ր ինձ, աստվա՛ծ, երկու բանից ―<br />Թե Ք․-ի նման խեղճ թշնամուց,<br />Թե Ա․-ի նման բարեկամից։<br /><p> <i>1928</i></p><p><i><br /></i></p><p style="font-weight: bold;">Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան ամրոցում</p><p>Ես, անբարբառ մի մանուկ,<br />երկու ձեռքս պարզեցի․․․<br />ՄԻՔ. ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ<br /><br />Այս ամրոցի օդում՝ մգլահամ ու ճնշող՝<br />Ստվերներ են շրջում օրհասական,-<br />Եվ անցյալի մռայլ ոտնաձայնն է հնչում<br />Ինչպես մահվան քայլերգ հերոսական․․․<br />Ուրուների նման արնակարմիր ու վեհ,<br />Հայացքներում վճիռ ու տառապանք անգո՝<br />Տեսլանում են ահա մարտիրոսներն իմ դեմ<br />Եղերական ու սուրբ կերպարանքով:-<br /><br />Այսպես, շարան-շարան, ստվերներ հի՛ն,<br />Հին անուններ - այնքան հերոսական,<br />Դեմքեր - և՛ պարզ, և՛ ջինջ, և՛ սիրելի -<br />Ահա կանգնում են իմ մտքի առաջ:<br />Սերունդներ են ամբողջ, մի վեհ բանակ,<br />Շռնդալով անցնող հաղթական երթ,<br />Հերոսության, փառքի մի ճանապարհ անհաս,<br />Հիմա դարձած անցած օրերի երգ․․․<br /><br />Իսկ այս բակում ահա, ուր հիմա մի<br />Շենք կա կանգնած ուրիշ,- այստեղ ահա<br />Ա՛յլ բաստիոն է հին ու ամեհի<br />Ցցված եղել առաջ, որպես պահակ<br />Արքաների փառքի ու ցոփության․․․<br />Հյուսիսային այն ցուրտ դեկտեմբերյան օրից,<br />Որ արշալույսն եղավ այս օրերի,<br />Տառապել են այստեղ բազմություններ ուրիշ,<br />Բայց նո՛ւյնքան վեհ, անբիծ հերոսների:<br />Իմ ուղեղի միջով հիմա նրանք<br />Ահա անցնում են լուռ, խստաբարո,<br />Խարազանի հետքեր մարմինների վրա,<br />Բայց աչքերում վճիռ մի չմարող:<br />Մտաբերում եմ ես նրանց մեկ-մեկ,<br />Ռիլեևից մինչեւ պայծառատես<br />Այն մտածողը վեհ ու հանճարեղ,<br />Որին Մա՛րքսն է մի օր անվանել մեծ:<br />Այս քարերի վրա, այս պատերի,<br />Որոնց նայել են այդ մարդիկ մի օր -<br />Հայացքների նրանց ու խոհերի<br />Անանց հետքերն եմ ես փնտրում սիրով:<br />Վաղուց արդեն թողել, հեռացել են նրանք,<br />Որոնք ինձ հետ մտան բակն այս ահի,-<br />Անխոս նայում եմ ես այս պատերին մռայլ,<br />Շուրջս մութն է արդեն ու ամայի:<br />Հրաժեշտ եմ տալիս արդեն նրանց,<br />Շուռ եմ գալիս արդեն, որ գնամ ետ -<br />Երբ իջնում է հանկարծ ուսիս վրա,<br />Անակնկալ՝ իջնում է մի ծանր ձեռք:-<br /><br />Ետ եմ նայում, վերև․․․ Թեքված ուսիս՝<br />Մի մարդ՝ դեմքով հեռու, անիրական,-<br />Մտերմական ձայնով ասում է ինձ.<br />- Դուք ինձ մոռացե՜լ եք, բարեկամ․․․<br />Բարձրահասակ է, ջղուտ, աչքերը սև,<br />Բակենբարդներ ունի, փոքրիկ մորուս:<br />Ես որտե՞ղ եմ նրան արդյոք տեսել․<br />Կյանքո՞ւմ արդյոք, տենդո՞ւմ, թե՞ գրքերում:<br />Վշտանման ժպիտ մի աչքերում՝<br />Նայում է նա, նայում՝ հայացքն հառած.<br />- Ի՞նչ է, - ասում է,- չե՞ք մտաբերում<br />Տարիներում այն մութ իմ բարբառած<br />Շռնդալից երգերն ըմբոստության մասին:-<br />Մաքառելո՛վ անցա ուղին ես իմ,<br />Պայքարելո՛վ այն սև բռնության դե՛մ,-<br />Եվ պարծանքո՛վ կասեմ, որ բարեկամ էի<br />Ես Հերցենի, պոետ Օգարևի հե՛տ․․․<br />- Ա,- զարմանում եմ ես, ճանաչելով նրան,<br />Պարզում թևերս, որ նրան գրկեմ․ -<br />Նա ողջունում է ինձ ու հեռանում արագ -<br />Ամայի բակն է լոկ լռում իմ դեմ․․․<br /> </p><p><i>1929</i></p><p><i><br /></i></p><p><span class="noprint"><b>Անքնություն</b></span></p><p>Դոփո՛ւմ են, դոփո՛ւմ են, դոփո՛ւմ են ձիերը,<br />Մթի մեջ դոփում են, խփում են պայտերը,<br />Պայտերը խփում են, խփում են հողին․-<br />Անծա՜յր է գիշերը, անհայտ է ուղին:<br />Գնո՜ւմ են, գնո՜ւմ են, գնո՜ւմ են ձիերը,<br />Մոտիկ են, հեռու են, դոփում են պայտերը,<br />Պայտերը դոփում են քունքի՛ս մեջ հիմա․-<br />Անհա՜յտ է աշխարհը՝ անցում է ու մահ․</p><p><br /></p><p><span class="noprint"><b>Դաշնակցականներին</b></span></p><p>Լծված տերերի շառաչուն կառքին՝<br />Հռնդում եք դուք այդտեղ վայրահաչ.<br />Ժանգոտած սուսեր ձեռքերիդ պահած՝<br />Անկում եք կարդում իմ նոր աշխարքին:<br />Օ, դո՛ւք, ողբալի պնակալեզնե՛ր,<br />Բռնակալների մի հետին քուրջում<br />Կծկըված՝ արդյոք կարո՞ղ եք տեսնել,<br />Թե ինչո՛վ ենք մենք ապրում ու շնչում:<br />Կարո՞ղ եք արդյոք ձեր դեղին ոգին,<br />Որ սնվել է լոկ հրով ու արյամբ.-<br />Ծառս չլինի ու չբողոքի<br />Իմ երկրի հանդեպ, որ հավե՛տ հարյավ:<br />Դուք չե՞ք հրդեհով միշտ շառագունել<br />Ու երկիրն հանձնել սրի ու հրի,<br />Օ, դո՛ւք, արշինի՛ երկրպագուներ,<br />Ասպետներ ոսկու ու մաուզերի:<br />Դուք չէի՞ք արդյոք, որ բախտը այս մերկ,<br />Բազում սրերով զարկած աշխարքի<br />Ձեր պիղծ ձեռքերով կապեցիք երեկ<br />Բռնակալների արնածոր կառքին:<br />Դուք չէի՞ք, որ մեր այս բազմալեզու<br />Երկրի առաջին այգաբացին դե՛ռ,<br />Գործերով ձեր պիղծ, ու ժանտ, ու քսու<br />Դարձաք բռնակալ ցարերին ընկեր:<br />Եվ ըմբոստության շունչը գեղեցիկ,<br />Որ հառնում էր այն դժնի օրերում-<br />Դուք չէի՞ք, որ ձեր ձեռքով խեղդեցիք<br />Այն ազգամիջյան սև նախճիրներում:<br />Դուք չէի՞ք, որ ողջ Ժողովուրդը իմ<br />Այն անօրինակ փորձության ժամին<br />Քշեցիք դեպի դաշտերը ռազմի,<br />Որպես հավելյալ թնդանոթի մի՛ս:-<br />Անշե՛ղ է եղել ձեր ուղին միշտ է՛լ,<br />Դուք պատվով եք ձեր պայքարը տարել.-<br />Եվ դա - տերերի պայքարն է եղել<br />Իր երթին ելած ժողովրդի դե՛մ:<br />Դա չդադարող պայքա՛րն է եղել<br />Ձեզ կյանքի կոչած դասակարգերի,-<br />Եվ ձեր գործերի պսակն հրեղեն<br />Եղել է երկիրն՝ արցունքի հեղեղ,<br />Եվ ժողովուրդը՝ կրկնակի՛ գերի: -<br /><br />Ո՞ր դժոխքն է էլ ձեզ այդպես հեգնել<br />Ու լցրել այդքան անմիտ ցանկությամբ,<br />Որ տե՜ր եք ուզում դուք այսօր կանգնել<br />Դարերի՜ ավանդ մեր ժառանգության:-<br />Դուք տեր եք ուզում ձեզ հայտարարել<br />Այն հերոսական, հսկա պայքարի,<br />Որ ժողովո՛ւրդն է իմ երեկ վարել<br />Ընդդեմ բռնակալ սուլթանի՛, ցարի՛:<br />Դժգոհ է եղել իր վզին նստած<br />Բռնակալներից նա բազմապիսի,-<br />Դուք նրա վսեմ ընդվզումը այս<br />Ենթարկել եք միշտ ձեր մութ երազին:-<br />Նա ծա՜ռս է եղել տիրողների դեմ՝<br />Լինելով անհաց վաստակի գործիք,-<br />Դուք ըմբոստության այդ տենչը վսեմ<br />Աշխատել եք միշտ ցանցել ու լծել<br />Թե՛ հայ, թե՛ օտար տերերի գործին:-<br />Լեռնացել է նա, իր սիրտը սրբել<br />Արհավիրքների հրե հորձանքում-<br />Դուք նրան դավել, մեջքի՜ց եք խփել<br />Ու տարել անվերջ անկումից անկում:-<br />Ձգտում եք հիմա պայքարը այդ մեծ<br />Ձե՛րն հայտարարել մտքերով մթին,-<br />Մենք չե՛նք տա սակայն այդ պսակը ձեզ,<br />Չի սազում նա ձեր արնոտ մռութին:<br />Իզո՜ւր եք ոռնում այդպես վայրահաչ<br />Դուք անկախության պայքարի մասին․-<br />Դա մե՜րն է հիմա, դա մե՛րն էր առաջ,<br />Որքան էլ դավով դուք բազմապիսի<br />Փորձեր եք արել, փորձում եք հիմա,<br />Ինչպես միշտ՝ ահա կրկի՛ն ու կրկի՛ն<br />Մեզ քշել դեպի կործանում ու մահ,<br />Մեզ լծել, ծախու գրաստի նման,<br />Թե՛ հայ, թե՛ օտար տերերի կառքին:<br /><br />Ինչպես աշխարհի ճորտերին բոլոր․<br />Այնպես էլ գերի աշխարհին իմ հին-<br />Երկինք մի մաքուր, արև մի բոսոր<br />Լոկ հոկտեմբերյան հողմերը տվին:<br />Մեզ ասին նրանք, որ կյանք մի վսեմ<br />Կերտելու համար հարկավոր է նախ<br />Ձեր դե՛մ մահացու պայքար սկսել,<br />Ձեզանի՛ց լինել հեռու ու անկախ:<br />Եվ կրում ենք մենք այդ պայքարը վեհ<br />Մեր երկրի անկախ արևի ներքո,<br />Որ Լենի՛նն է մեծ մեզ մի օր տվել՝<br />Պրոլետարիատի հաղթական ձեռքով:<br />Ոռնացե՜ք այդտեղ, որքան կամենաք,<br />Ու սրե՛ք մեր դեմ սուսեր ժանգոտած,-<br />Մենք կլնենք անհա՛ղթ, մենք կլնենք անա՛հ,<br />Երբ թնդանոթը մեր դեմ որոտա:-<br />Իսկ մինչ այդ՝ կապված ամբողջ աշխարհի<br />Պայքարի ելած ստրուկների հետ՝<br />Կերտում ենք ահա մի շենք վիթխարի,<br />Որ շիրիմն է ձեր լինելու հավետ:-<br />Մաքառում ենք մենք՝ մեր երթին լծված,<br />Աշխատում անդուլ, կերտում, կառուցում,-<br />Եվ վաղվա անմար հավատով լցված՝<br />Երգում է քնարն իմ պղնձաձույլ․․․<br /></p><p><i>1929</i></p><p><i><br /></i></p><p><span class="noprint"><b>Խեղկատակ</b></span></p><p><i>Ու գինու պես քո հոգին</i><br /> <i>Հորդ կթափվի նրանց մութ</i><br /> <i>Ու մահահոտ հատակին։</i><br /> «Խրախճանք», բալլադ 1-ի<br /><br />Կուզե՞ք - երգեմ ՝<br />Ձեզ համար,<br />Հիմա:<br />Այնպես երգեմ, որ զգաք-<br />Ինչ որ կուզեք, կուզեք - սեր<br />Կուզեք - մահ:<br />Ես երգում եմ, որ հուզեմ.<br />Տալիս եմ երգս լուսե<br />Ու՛մ որ կուզեք. թեկուզ նա<br />Լինի պոռնիկը վերջին.<br />Դուր չի՞ գալիս ձեզ միթե<br />Այս քնքշությունը -<br />Առջի:<br /><br />Ես երգում եմ ակամա:<br />Ի'նչ էլ երգեմ, կուզեք - սեր ,<br />Կուզեք - մահ: -<br />Բայց չե'մ կեղծում ես երբեք։<br />Լսե՛ք երգերս<br />Ահա-<br />Լսե'ք երգերս , բայց թե -<br />Չհարբեք:<br />Ես չեմ ուզում , որ հարբեք.<br />Լավ չէ , գիտե՞ք, երբ որ մի<br />Անհու՜ն կարոտ դառնում է քաղցր<br />Քամի…<br /><br />Չե՞ք հասկանում։<br />Իզու՜ր, իզու՜ր։ Դուք պե՛տք է որ<br />Հասկանաք։<br />Թռչել է պետք. սակայն ու՞ր։-<br /><br />Չե՞ք հասկանում. ես կուզեմ,<br />Որ իմ երգերը<br />Լուսե -<br />Ձեզ թուղթ թվան ու թանաք։<br />Չեք հասկանում… - Դուք պե՛տք է որ<br />Հասկանաք։<br /><br />Ուրիշ - ոչինչ։<br />Ու հիմա --<br />Նու՛յնն է նորից. ես երգում եմ, որ հուզեմ<br />Ես երգում եմ - ակամա։<br />Ի՛նչ էլ երգեմ ՝ կուզեք - սեր,<br />Կուզեք - մահ։<br /><br />Ես - խեղկատակ եմ հիմա…</p><p><br /></p><p><span class="noprint"><b>Հարդագողի ճամփորդները</b></span></p><p>Հարդագողի ճամփորդներ ենք մենք երկու՝<br />Երկու ճամփորդ՝ պատառոտած շորերով։<br />Ու սիրել ենք տրտմությունը մեր հոգու՝<br />Անրջական կարոտներով ու սիրով։<br />Մենք սիրել ենք տրտմությունը մեր հոգու՝<br />Անրջական ինչ-որ կարոտ, ինչ-որ սեր։<br />Ու սիրում ենք առավոտից իրիկուն<br />Ճամփա երթալ ― ու հավիտյան երազել։<br />Աչքերիս մեջ մենք պահել ենք երկնային<br />Ճամփաների հեռուները դյութական ―<br />Ու անցնում ենք ուղիներով երկրային,<br />Ուր բյո՜ւր մարդիկ երազեցին ու չկան։<br />Մշուշի պես մեր մանկությունը անցավ՝<br />Գորշ, անարև, անմխիթար մանկություն:<br />Զառանցանքի պես մանկությունը անցավ ―<br />Ու հեռացանք։ Ու չենք դառնա կրկին տուն։<br />Լո՜ւռ հեռացանք ու քայլեցինք անդադրում՝<br />Երազելով հավերժական հեռուներ։<br />Կյանքը դարձավ հավերժական մի փնտրում ―<br />Մութ, անհեթեթ, տարօրինակ կյանքը մեր։<br />Ու օրերում բազմագույն ու բազմազան<br />Վառվեց, վառվեց ողջակիզվող սիրտը մեր,―<br />Բայց աչքերը մեր ― արևներ չտեսան,<br />Եվ մեր սրտերը ― լուսավոր հեռուներ։<br />Ու մշուշոտ մեր աչքերը հավիտյան<br />Որոնեցին պատահական աչքերում<br />Հարդագողի ուղիները ոսկեման,<br />Նրա անծիր, անծայրածիր այն հեռուն։<br />Բայց աչքերում նրանք երկինք չգտան,<br />Ու սրտերում ― արեգակներ ոսկեվառ.<br />Ու բզկտվեց հայացքներից անկենդան<br />Որբ սիրտը մեր՝ երազորեն ― հոգեվար:<br />Ես ուզեցի երգել գովքը Աստծու,<br />Երգել փառքը պայծառ սիրո ու հացի.<br />Սիրտս լցվեց․․․ բայց չգիտեմ, թե ինչու ―<br />Գորշ օրերի տաղտկությունը երգեցի․․․<br />Թաղված մնաց իմ աչքերում մի անհուն,<br />Կապուտաչյա երջանկության առասպել.<br />Մի երկնային առնչության պատմություն ―<br />Ու կարծրացավ սիրտս՝ անլույս ու անբեր։<br />Չէ՞ որ կյանքում չհասկացավ ոչ ոք մեզ,―<br />Ու խնդացին լուսավո՛ր մեր աչքերին,<br />Բութ հեգնեցին մեր կարոտները հրկեզ ―<br />Ու հեռացան: Ու ո՛չ մի լույս չբերին։<br />Քույրը խնդաց, բարեկամը ծիծաղեց,<br />Օտար մարդիկ հայհոյեցին ու անցան։<br />Միայն պոռնիկը մշուշում համբուրեց,<br />Եվ խելագարը բարևեց կիսաձայն։<br />Հոգ չէ, որ մեր օրերն անցան տենդի պես,<br />Կյանքը դարձավ անմխիթար զառանցանք.<br />― Մենք կժպտանք, գո՜հ կժպտանք մեռնելիս,<br />Որ երազում երազեցինք ու անցանք․․․</p><p><br /></p><p><span class="noprint"><b>Էպիքական առավոտ</b></span></p><p>Աղջամուղջը նայում է աչքիս<br />Այսօր խստաբարո, զգա՛ստ։<br />Առավոտը շուտով կբացվի,<br />Եվ սիրտս խնդություն կզգա։<br />Ինչ լա՜վ է՝ բարձրանալ կանուխ<br />Եվ տեսնել, ճեղքելով մառախուղը,<br />Թե ո՜նց է ձգվելով բարձրանում<br />Ծխնելույզի ծուխը։-<br />Զգալ, որ հո՛գսն է արթնանում,<br />Որ ուղի՛ պիտի դեռ գնաս,<br />Մի ուղի, որ վե՛ր է դեռ տանում,<br />Մի ճանապարհ անհաս...<br />Դու այդպե՛ս բացվեցիր գլխիս,<br />Իմ վերջի՛ն հասունություն...<br />Դժվարին է հիմա իմ ուղին -<br />Եվ գնում եմ ահա ես արթուն։<br />Դիմացից հո՜գսն է նայում,-<br />Հարկավոր է երկա՜ր մաքառել,<br />Որ գործը լինի մնայուն,<br />Ինչպես միջօրեի արև։-<br />Դիմացից սերունդնե՛րն են նայում,<br />Սաստում են, որ գնամ զգաստ.-<br />Ինձ անտես մի ձեռք է պահում<br />Ճանապարհին իմ այս...<br /><br />Սիրո՛վ եմ բաժանվում քեզանից,<br />Իմ հախո՛ւռն անփութություն,<br />Իմ անհոգ օրե՜ր պատանի,<br />Իմ շռա՜յլ ջահելություն։<br />Ողջունում եմ քեզ խնդությամբ<br />Եվ ո՜չ թե դառը ցավով,<br />Իմ վերջի՜ն, վերջի՜ն այգաբաց,<br />Իմ էպիքական առավոտ...</p><p><br /></p><p><span class="noprint"><b>Սև կախաղան</b></span></p><p>Ինձ բոլորն են խաբում, սիրտ իմ,<br />Եվ ես անօգ եմ մարդկանց հանդեպ:<br />Աշխարհը, կյանքը բիրտ է,<br />Իսկ դու միամիտ ես այնպե՜ս...<br /><br />Գալիս են աչքերիդ առաջ<br />Կատարում ինչ որ կուզեն,<br />Իսկ դու հայացքդ վեր հառած<br />Որոճում ես հիմարական հույզեր:<br /><br />Քեզ խաբում են, անում ոտնակոխ,<br />Եթե լույս ես տալիս, համարելով այն թույն<br />Ձգտումներ և՛ սին, և՛ լրբենի թակով<br />Իրենց գործն են տեսնում վատթարագույն:<br /><br />Երազում եմ միայն թքել դեմքիդ<br />Եվ լույսերիդ հանդեպ քեզ թույն ձոնել,<br />Լավ չէ՞ արդյոք որ դու կործանվելով հիմքից<br />Սև կախաղան ելած պարտությունդ տոնես:<br /><br />Թքես ինքդ էլ քո այն ամենալույս<br />Ամենասուրբ կոչածդ ուրուների վրա<br />Անարգելով ամեն փրկության հույս՝<br />Ինքդ մարես ճրագն այս հուրհուրան...</p><p><br /></p><p><span class="noprint"><b>Ստալին</b></span></p><p>Իոհան Ահեղի ստվե՞րն է կրկին<br />Բարձրացել Կրեմլի գետնախորերից. ―<br />Եվ զարհուրելի, խառնակ օրերի<br />Սարսափն է կրկին ավետում երկրին...<br /><br />Մի՞թե անիշխան երկրի դեռ կայուն<br />Բռնակալության միակ հենարան ―<br />Աչքերում կարմիր զարհուրանք արյան,<br />Եվ ինքն է դեռ այս երկիրը պահում...<br /><br />Եվ մի՞թե սարսափ առած գազանի<br />Իր մահն զգացող բորենու նման,<br />Մահվան մուժն է նա հալածում հիմա<br />Շաչյունով կացնի ու խարազանի...<br /><br />Եվ մի՞թե ինչպես դարեր դեռ առաջ,<br />Ապրում ենք կրկին ահեղ նախօրե, ―<br />Եվ գալու են խոլ ու խառնակ օրեր, ―<br />Ասպատակություն, նախճիր, կոտորած:<br /><br />Եվ խարույկների հրաճարակին<br />Դեռ քանի՜ սերունդ պիտի մոխրանա,<br />Եվ միջնադարյան դեռ մուժ է գալու,<br />Մինչև ճառագի այգը իսկական...</p><p><br /></p><p><span class="noprint"><b>Մահվան տեսիլ</b></span></p><p><span class="noprint"></span>Որպես լքված թավջութակի ձգված մի լար`<br />Դողում է սիրտս կարոտով մի ահարկու.<br />Կարոտներիս գագաթն է այն` վերջի՜ն քնար.–<br />Մի պիրկ պարան ու երկնուղեշ փայտեր երկու։<br />Որպես բախտիս մութ քամահրանքը, կամ որպես<br />Մի հին խոստում, որ անկատար, դրժած թողի-<br />Կախաղանի փայտերն ահա քաղաքի մեջ<br />Կանգնել են, սեգ, ու սպասում են կախվողի։<br />Կանգնել են, լուռ իրար կքած, փայտեր երկու,<br />Ու մեջտեղում դողում է, մեղկ ու երերուն,<br />Մի գորշ պարան, ինչպես տխուր այս օրերում<br />Անբոց մորմոքը նաիրյան իմ ո՜րբ հոգու.<br /><br /><br />Եվ արդյոք ո՞վ է երազել այդքան դաժան-<br />Ու լուսավոր առավոտները իմ հոգու<br />Ո՞վ դարձրեց-մի անկրակ իրիկնաժամ,<br />Ու գորշպարան, ու երկնուղեղ փայտե՛ր երկու։<br />Գուցե այդ ե՛ս եմ, որ սրտով իմ լուսնահար<br />Ո՛չ մի կրակ հեռուներից ձեզ չբերի,<br />Ու ցանկացա, որ չօրհներգե ոչ մի քնար<br />Լուսապսակ, պայծառ գալիքը Նաիրի․․․<br /><br /><br />Երթամ մարող ու մարմարող իրիկվա մեջ,<br />Որպես ուրու հալածական, որպես տեսիլ,-<br />Տա՜մ պարանոցս կարոտին այն երկնուշեղ<br />Ու օրորվեմ` եղերական ու անբասիր․․․<br />Թող ո՛չ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի,<br />Ուրիշ ոտքեր կախաղանին թող մոտ չգան.<br />Եվ թող տեսնեն ի՛մ աչքերի մեջ կախվածի,<br />Իմ բո՛րբ երկիր, լուսապսակ քո ապագան։<br />Թող դուրս ընկած իմ աչքերի մեջ կախվածի<br />Նոքա տեսնեն պայծառ օրերդ ապագա,-<br />Թող ո՛չ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի,<br />Ո՛չ մի ստվեր կախաղանին թող մոտ չգա...<br /><span class="noprint"></span></p><p><br /><span class="noprint"></span></p><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-6204303198825216832?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-62385452965343026762009-04-19T20:36:00.001+05:002009-04-19T20:39:27.566+05:00<p><b>Եղիշե Չարենցը</b> (<a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/1897" title="1897">1897</a> - <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/1937" title="1937">1937</a>) ծնվել է <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/1897" title="1897">1897</a>, <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BF_1" title="Մարտ 1" class="mw-redirect">մարտ 1</a> (նոր տոմարով՝ <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BF_13" title="Մարտ 13" class="mw-redirect">մարտ 13</a>), <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%BD" title="Կարս">Կարսում</a> - Ծնունդը՝ ըստ «Չափաբերական մատյանի»: Հայրը՝ Աբգար Մարգարի Սողոմոնյան, մայրը՝ Թեկղե Ավետիքի Միրզայան: Դավանանքը՝ հայ լուսավորչական:</p> <p>Ծնողները ծագումով Մակուից էին, այդ իսկ պատճառով նա ևս երբեմն իրեն մակվեցի է համարել՝ «Հայրենիքս է Խանի Մակուն», «Բանաստեղծ՝ ծնված Մակու քաղաքում»:</p> <p>Հայրը պարսկահպատակ էր և զբաղվում էր առևտրով: Եղիշեից բացի ուներ ևս վեց երեխա՝ Աշխեն, Մարիամ, Աննա, Գեղամ, Սերոբ, Սողոմոն:</p> <p>Սողոմոնյանների ընտանիքը 1883-ին Մակուից գաղթել է Կարին (Էրզրում), այնուհետև այնտեղից՝ Կարս: Չարենցի հայրը մահացել է 1918-ին, մայրը՝ 1932-ին:</p> <p>Կարսը <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8C%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6" title="Ռուսաստան">Ռուսաստանին</a> միացվեց 1877թ. նոյեմբերի 6-ին: Ռուսական զորքերի հրամանատարը գեներալ Հ. Լազարևն էր: Քաղաքը դարձավ Կարսի մարզի կենտրոն: 1913-ին ուներ 12.175 բնակիչ:</p> <p>1908-1912 - Սովորել է ծննդավայրի ռեալական ուսումնարանում: Վերջինս բացվել էր 1906թ. հոկտեմբերի 15-ին: 1921-ին լրացրած կուսակցական հարցաթերթիկում նշում է, որ ստացել է «Միջնակարգ դպրոցի 5-րդ դասարանի կրթություն»: Այլ առիթներով գրում է 4-րդ դասարանի կրթություն: Գիտելիքների պակասը լրացրել է անհագուրդ ընթերցանությամբ:</p> <p>1910 - Ռեալական ուսումնարանի աշակերտների ջանքերով հրատարակվում է «Գարուն» ալմանախը, որի մեջ տպագրվում է տարվա չորս եղանակներին նվիրված Չարենցի ոտանավորների շարքը:</p> <p>1912, հուլիս - <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B9%D5%AB%D6%86%D5%AC%D5%AB%D5%BD" title="Թիֆլիս" class="mw-redirect">Թիֆլիսի</a> «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» բանաստեղծությունը: Հեղինակը դժգոհ էր, քանի որ խմբագիրը 40-50 տող բանաստեղծությունից թողել էր 8 տող:</p> <p>1914 - Կարսում, Շ. Կ. Սուրենյանի «Արևագալ» տպարանում լույս է տեսնում Չարենցի անդրանիկ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» ժողովածուն՝ նվիրված բանաստեղծի առաջին մտերմուհիներից մեկին՝ Աստղիկ Ղոնդախչյանին:</p> <p>Գրքի վրա արդեն գրված էր Չարենց գրական անունը: Ինքը Մահարուն հետագայում պատմել է, թե Կարս էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է: Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս: Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է վերամկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա: Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է: Իսկ Անուշավան Զիդեջյանը (Վիվան) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է Պուշկինի «Անչար» ոտանավորի հնչունական տեղաշարժերի հետևանքով:</p> <p>1915, օգոստոս - Զինվորագրվում է հայ կամավորական 6-րդ գնդին, որը շուտով միավորվում է 7-րդ գնդին և վերակազմավորվում որպես 7-րդ գունդ: Հրամանատարը իշխան Հովսեփ Արղության Երկայնաբազուկն էր: Սեպտեմբերի 30-ին կազմվել է ճակատ մեկնող հայ կամավորականների գնդի ցուցակը: Գունդը հասել է Վան և մինչև դեկտեմբեր ամիսը ծավալել մարտական գործողություններ: Չարենցը մասնակցել է Թափառեզի, Սուլդուզի մարտերին: Պատերազմի սարսափների զգացողությամբ 1915-1916-ին գրեց <a href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A5%D5%AC&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Դանթեական առասպել (դեռ գրված չէ)">«Դանթեական առասպել»</a> պոեմը, որը 1916-ին լույս տեսավ Թիֆլիսում: Պոեմը տեղագրված է՝ «Տաճկաստան-Պարսկաստան, ռազմաճակատ»: Ուներ ձոն՝ «Միհրան Մարգարյան, Ստեփան Ղազարյան և Աշոտ Միլիոնչյան նահատակ ընկերներիս, որ ընկան սրբազան մարտում Սրբազան և սիրուն Հայրենիքի համար»:</p> <p>1915 - Առանձին գրքով Թիֆլիսում լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը:</p> <p>1916 - Ընդունվում է <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%B8%D5%BD%D5%AF%D5%BE%D5%A1" title="Մոսկվա">Մոսկվայի</a> Շանյավսկու համալսարան: 1921-ին լրացրած կուսակցական հարցաթերթիկում գրում է, որ 2 տարի սովորել է Մոսկվայի ժողովրդ. (Շանյավսկոգո) համ.:</p> <p>1917, փետրվար - Շանյավսկու համալսարանի ուսանողների խմբում մասնակցել է Բուտիրյան բանտից քաղբանտարկյալների ազատագրմանը:</p> <p>1917-ին Մոսկվայում լույս է տեսնում «Բանաստեղծություններ. Ծիածանը» ժողովոծուն: Գիրքն ուներ ձոն՝ «Իրիկնային քրոջս - Կարինե Քոթանջյանին»:</p> <p>1917 - Թիֆլիսի Գոլովինսկի պողոտայի վրա գտնվող «Մի բաժակ թեյ» թեյարան - սրճարանում Չարենցը տեսնում է Վահան Տերյանին, որը նրա գրական կուռքն էր: 1912-ին Կարսում գնել էր նրա «Բանաստեղծություններ» գիրքը: Տերյանին Չարենցը համարում էր «Մի ամբողջ կուլտուրա»: Ամբողջ կյանքում Տերյանի գրական ու մարդկային ներկայությունը ուղեկցել է նրան: Իր հերթին Տերյանը ևս ճանաչել է Չարենցին: 1919թ. դեպքերի մտաբերումով Ա. Կարինյանը գրում է, որ Տերյանը «… համենայն դեպս գտնում է, որ նորագույն բոլոր հայ բանաստեղծների շարքում ամենից տաղանդավորը Եղիշե Չարենցն է:</p> <p>- Այսօր հատկապես, առայժմ գոնե, Եղիշե Չարենցն է միակ իսկական պոետը կովկասահայ իրականության մեջ»:</p> <p>1918 - Տարեսկզբին, թուրքական հարձակումների ուժեղացման հետ, Սողոմոնյանների ընտանիքը տեղափոխվում է Մայկոպ: Նույն թվականին Չարենցն այցելել է ծնողներին և մասնակցել Հյուսիսային <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BF%D5%B8%D5%BE%D5%AF%D5%A1%D5%BD" title="Կովկաս">Կովկասի</a> քաղաքական իրադարձություններին:</p> <p>1918, դեկտեմբեր - Թիֆլիսում լույս է տեսնում «Սոմա (Նոր վեդյան պոեմ)» գիրքը:</p> <p>1919, սեպտեմբեր-նոյեմբեր - Կարսը և նահանգը թուրքերից ազատագրվելուց հետո՝ ուսուցչություն է արել Կարսի մարզի Բաչքյադիկլար գյուղի դպրոցում:</p> <p>1919, 18 հոկտեմբեր - Հայաստանի գրական ընկերությունը Երևանում կազմակերպում է Չարենցի ստեղծագործության քննարկում: «Մի նոր բանաստեղծ» նյութով խորհրդարանի դահլիճում զեկուցում է հանրային կրթության և արվեստի նախարար Նիկոլ Աղբալյանը: Չարենցն այդ գրական միջոցառմանը ներկա չի եղել և այդ մասին տեղեկացել է մամուլից:</p> <p>1919 - Թիֆլիսում լույս է տեսնում <a href="http://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%B4%D5%A2%D5%B8%D5%AD%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8_%D5%AD%D5%A5%D5%AC%D5%A1%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%AE&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Ամբոխները խելագարված (դեռ գրված չէ)">«Ամբոխները խելագարված»</a> պոեմը:</p> <p>1920, 1 հունվար - Նշանակվում է Հայաստանի Հանրապետությանհանրային կրթության և արվեստի նախարարության հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար: Ըստ Նիկոլ Աղբալյանի «Եղիշե Չարենցն ու ես» հուշի՝ «մի պաշտոն «անձնական քարտուղար»»: Նշանակման հրամանը ստորագրել է նախարար Նիկոլ Աղբալյանը: Այդ աշխատանքից իր դիմումի («Խնդիր») համաձայն ազատվել է նույն թվականի հունիսի 1-ին: Ազատման հրամաննն ստորագրել է նախարար Գ. Ղազարյանը:</p> <p>1920 - Դիմել է ընդունվելու կոմունիստական կուսակցության շարքերը: Չարենցին տրվում է ՀԿ(բ)Կ 570 համարանիշի կուստոմսը՝ Խանջյանի ստորագրությամբ: ՀԿ(բ)Կ Երևանի կոմիտեի որոշմամբ Չարենցը կուսակցությունից հեռացվել է 1926թ. սեպտեմբերի 7-ին՝ նախորդ օրը նրա նկատմամբ կալանավորման կանխարգել միջոց կիրառելուց հետո:</p> <p>1920, 15 դեկտեմբեր - Աշխատում է որպես <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D4%BD%D5%8D%D5%80" title="ՀԽՍՀ" class="mw-redirect">ՀԽՍՀ</a> լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատի արվեստի բաժնի վարիչ: Այդ պաշտոնում մնացել է մինչև 1921թ. հունիսը: Եղել է նաև լուսժողկոմիսարիատի կոլեգիայի անդամ:</p> <p>1920 - Երևանում լույս է տեսնում «Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ)» գիրքը, որի մեջ զետեղված էին «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» պոեմները:</p> <p>1920 - 1921 - Ըստ «Համառոտ կենսագրության»՝ Երևանում աշխատել է նաև որպես մանկատների ուսուցիչ:</p> <p>1921, 21 փետրվար - 4 ապրիլ - Ղամարլուի (Արտաշատ) ճակատում ծառայել է Յանիչևսկու գլխավորած զինվորական գործող ջոկատում՝ «շարքային կարմիրբանակային, վերջում «Ազատամարտ» զրահագնացի քաղղեկ»: 1932թ. ստանում է կարմիր պարտիզանի թիվ 382 վկայականը:</p> <p>1921, հունիս - Ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ: Ծնվել է Նախիջևանի Ազա գյուղում 1899թ., ավարտել Թիֆլիսի Գայանյան դպրոցը, գիմնազիա, իսկ 1921-1922-ին Չարենցի հետ մեկտեղ ուսանել Մոսկվայում: Նրան են նվիրված «Տաղարան», «Ութնյակներ արևին» շարքերը:</p> <p>1921, օգոստոս - Մոսկվայի Արևելքի աշխատավորների կոմունիստական համալսարանի հասարակական գիտությունների բաժանմունքի գրական - գեղարվեստական բաժնի ուսանող:</p> <p>1922, փետրվար-մայիս - Մոսկվայում Ա. Մյասնիկյանի հանձնարարությամբ լույս են տեսնում «Երկերի ժողովածու»-ի Ա և Բ հատորները, որոնք ամփոփում են նրա տասնամյա ստեղծագործական վաստակը:</p> <p>1922, 14 հունիս - «Խորհրդային Հայաստան» օրաթերթում լույս է տեսնում Ե. Չարենցի, Ա. Վշտունու և Գ. Աբովի ստորագրած «Երեքի» դեկլարացիան: Որպես նոր արվեստի պատգամախոսներ՝ նրանք պահանջում էին հայ գրականության արմատական բարեփոխում: Բոլոր ծայրահեղություններով հանդերձ՝ «Երեքը» խմբակցության գործունեությամբ Չարենցը Հայաստանում սկզբնավորեց բուռն գրական շարժում: «Երեքը» գոյատևեց մինչև օգոստոս:</p> <p>1922, 1-3 օգոստոս - Գրում է «Ասպետական» ռապսոդիան, որը լույս է տեսնում «Նորք» հանդեսի 1923թ. 2-րդ գրքում:</p> <p>1922, 5 հոկտեմբեր - Գործուղվում է ուսանելու Մոսկվայի Բրյուսովի անվան բարձրագույն գրական - գեղարվեստական ինստիտուտում: Ուսումը երկար չի տևում:</p> <p>1922, 1 դեկտեմբեր - Մոսկվայի «Մուրճ և մանգաղ» հրատարակչությանը կից հայկական բաժնի գրաքննիչ Վ. Տեր- Գրիգորյանը դիմում է <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BD%D5%8D%D5%80%D5%84" title="ԽՍՀՄ" class="mw-redirect">ԽՍՀՄ</a> գլավլիտի վարիչ Լեբեդեվ-Պոլյանսկուն և զեկուցում, որ Չարենցի Մոսկվայում տպագրված երկհատորյակն ունի «արդարարական - կղերական - նացիոնալիստական» բովանդակություն:</p> <p>ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի նախագահության 1923թ. փետրվարի 22-ի նիստում Վ. Տեր-Գրիգորյանի արարքը որակվում է որպես զրպարտություն, անհիմն և ակնհայտորեն սադրիչ: Հարց է հարուցվում նրան զբաղեցրած պաշտոնից ազատելու և պատասխանատվության ենթարկելու մասին:</p> <p>1922 - Մոսկվայում լույս են տեսնում «Պոեզոզուռնա» ժողովածուն և «Ռոմանս անսեր» պոեմը:</p> <p>1923, 1 հունվար - Մոսկվայում Չարենցը նամակ է գրում նույն քաղաքի հիվանդանոցներից մեկում բուժվող <a href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%BD_%D4%B9%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6" title="Հովհաննես Թումանյան">Հովհաննես Թումանյան</a>. «Այսօր ժամը չորսին ես Ալեքսանդր Ֆյոդորովիչի (Մյասնիկյանի՝ կազմող) հետ մեկնում եմ Երևան, գնում եմ մեր երկիրը, խորապես համոզված լինելով, որ միայն այնտեղ, մեր հայրենի եզերքում մենք պիտի հնարավորություն ունենանք ստեղծելու մեր կուլտուրան, որը պետք է բխի ձեր ստեղծագործության, որպես տեղական ստեղծագործության, տրադիցիաներից: Ընդունեցեք իմ, Ձեր կրտսերագույն աշակերտի ամենաջերմ հարգանքները, հավատացած եղեք, որ ես Երևանում սրտատրոփ պիտի սպասեմ Ձեր վերադառնալուն և պիտի գամ Թիֆլիս՝ իմ անհուն ակնածանքը բերելու Ձեր վաստակած և իմաստուն կյանքին, որը նվիրել է հայրենի եզերքին այնքան «շռայլ» ձեռքով հոգեկան բարիքներ և գանձեր»:</p> <p>Իր հերթին Թումանյանը ևս բարձր է գնահատել Չարենցին. «Նորերից Չարենցն է, որ անպայման բանաստեղծ է, տաղանդավոր տղա է՝ բանաստեղծական անկեղծ տրամադրությամբ»:</p> <p>1923, 10 ապրիլ - Երևանում դասախոսել է «Ռուսական արդի պոեզիան» նյութով:</p> <p>1923 - Երևանի ժողովրդական համալսարանի ուսանող: Թոշակառու ուսանողների ցուցակում նրա անունը 35-րդն է:</p> <p>1923 - Թիֆլիսում լույս է տեսնում «Կապկազ» թամաշան: Նկարիչ՝ Կարո Հալաբյան:</p> <p>1923 - Կ. Պոլսում լույս է տեսնում «Պոեմներ» ժողովածուն: Խմբագիր՝ Պողոս Մակինցյան:</p> <p>1923 - «Նորք» հանդեսում (թիվ 3) տպագրվում է Մ. Աբեղյանի «Տաղաչափության զարգացումը Չարենցի և ուրիշների բանաստեղծությունների մեջ» հոդվածը:</p> <p>1924, մայիս - Ե. Չարենցի, Կ. Հալաբյանի և Մ. Մազմանյանի համագործաքցությամբ Մոսկվայում լույս է տեսնում «Standard» հանդեսի միակ համարը և Ա. Մյասնիկյանի հորդորով ոչնչացվում: Հանդեսը շարունակում և նոր պայմաններում փորձում էր իրականացնել «Երեքի» դեկլարացիայի հիմնադրույթները:</p> <p>1924, 9 սեպտեմբեր - ՌԿ(բ)Կ անդրերկրկոմի քարտուղարության նիստում (քարտուղար՝ Մյասնիկյան) որոշվում է Չարենցին գործուղել արտասահման և հատկացնել անհրաժեշտ միջոցներ:</p> <p>1924, 21 նոյեմբեր - Բաթումից մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության: Լինում է Տրապիզոնում, Կոստանդնուպոլսում, Աթենքում, Հռոմում, Վենետիկում, Փարիզում, Բեռլինում: 1925թ. հուլիսի 31-ին արտասահմանից վերադառնում է Երևան: Ուղևորության ընթացքում գրել է «Լենինն ու Ալին» (Տրապիզոն), «Ստամբոլ» (Կ. Պոլիս), «Պոեմ հերոսական» (Հռոմ), «Կոմունարների պատը Փարիզում» (Բեռլին) պոեմները, «Դեպի Ստամբոլ» (Բաթում-Կ. Պոլիս), «Բելգիա - Լիեժ» (Փարիզ, Բեռլին) բանաստեղծությունները:</p> <p>1924 - Մոսկվայում լույս է տեսնում «Կոմալմանախ» ժողովածուն:</p> <p>1924 - Երևանում լույս է տեսնում «Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը» պոեմը:</p> <p>1924 - Չարենցի խմբագրությամբ Երևանում լույս է տեսնում «Կորչի՛ պատերազմը» գրական - գեղարվեստական ժողովածուն:</p> <p>1924 - Վենետիկում լույս է տեսնում Սիմոն Հակոբյանի «Եղիշե Չարենց» մենագրությունը՝ առաջին լուրջ ուսումնասիրությունը Չարենցի ստեղծագործության մասին: Մինչ այդ մամուլում տպագրվել էին հոդվածներ և գրախոսություններ:</p> <p>1925, 17 հուլիս - Արտասհամանում եղած ժամանակ ընտրվում է «Հոկտեմբեր» (այնուհետև վերանվանվել է «Նոյեմբեր») կազմակերպության պատվավոր նախագահ:</p> <p>1925, 13 սեպտեմբեր - “Խորհրդային Հայաստան” օրաթերթում լույս է տեսնում Չարենցի գլխավորած «Նոյեմբեր» միության դեկլարացիան, որը բացի նրանից, ստորագրել էին նաև Գ. Մահարին, Մ. Արմենը, Վ. Նորենցը, Գ. Սարյանը, Ս. Տարոնցին և ուրիշներ: Սեպտեմբերի 27-ին Երևանում բացվում է «Նոյեմբեր» միության համահայաստանյան ժողովը, որը քննարկում է կազմակերպչական հարցեր: «Նոյեմբեր» միությունը 1925թ. նոյեմբերի 6-ին հրատարակում է «Նոյեմբեր» մեկօրյա թերթը, որի մեջ նյութեր ունի նաև Չարենցը: 1926թ. դեկտեմբերի 6-ին կուսակցական պարտադրանքով «Նոյեմբերը» միավորվում է Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի հետ՝ ստեղծվում է Խորհրդային Հայաստանի պրոլետարական գրողների միությունը:</p> <p>1926 - Երևանում լույս է տեսնում «Երկիր Նաիրի» վեպը: Գրել է 1921-1924 թթ., Մոսկվայում և Երևանում: Գրելուն զուգընթաց տպագրել է «Նորք» հանդեսում (1922, 1923, 1925): 1926-ին «Երկիր Նաիրին» Մ. Շահինյանի առաջաբանով ռուսերեն լույս է տեսնում նաև Մոսկվայում (թարգմանիչ՝ Հակոբ Խաչատրյան):</p> <p><br />1926, 5 սեպտեմբեր - Երևանում ատրճանակի կրակոցով թեթև վնասվածք է պատճառում Մարիանա Այվազյանին, որին սիրահարված էր: Չարենցի դեմ հարուցվում է քրեական գործ: Նոյեմբերի 9-ի դատական նիստում դատապարտվում է 8 տարվա ազատազրկման (խիստ մեկուսացումով): Նույն նիստում պատժաչափը մեղմացվում է՝ դարձվում է 3 տարի (առանց խիստ մեկուսացման և իրավունքների սահմանափակման): Պատիժը կրում է Երևանի բանտում՝ «Ուղղիչ տանը»: Այս ընթացքում կնոջ վիճակի վատացման և մահվան կապակցությամբ նրան տրվել է 7 օր արձակուրդ, իսկ դրանից հետո աննպատակահարմար է համարվել հոգեկան ծանր դրության մեջ նրան կալանքի տակ պահելը: 1927թ. հունվարի 8-ին որոշվում է կալանքը փոխարինել «հարկադիր բժշկությամբ՝ ուղարկելով նրան սանատորիաներից մեկը»:</p> <p>1927, հունվարի 1-2-ի գիշեր - Արտաարգանդային հղիություն ախտորոշմամբ Երևանի 1-ին հիվանդանոցում վախճանվում է կինը՝ Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանը: Չարենցը շատ ծանր է տարել կնոջ մահը: Նրա հիշատակին են նվիրված ձոնված «Էպիկական լուսաբաց» ժողովածուն, «Նավզիկե» պոեմը, այլ բանաստեղծություններ:</p> <p>1927 - Թիֆլիսում լույս են տեսնում «Ռուբայաթ», «Ժողովածու պոեմների», «Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից» գրքերը:</p> <p>1928, 1 հուլիս - Աշխատանքի է անցնում Հայպետհրատի գեղարվեստական ենթաբաժնում որպես վարիչ: 1930թ. հունիսի 1-ին կազմավորվում է գեղարվեստական բաժին, որի վարիչ է նշանակվում նա: 1934թ. ապրիլի 1-ին նշանակվում է դասականների հրատարակության պատասխանատու խմբագիր և այդ պաշտոնից ազատվում է 1935-ի մարտի 8-ին: Նույն օրն էլ Հայաստանի գրողների միություն է դիմում «Հայտարարությամբ» և պահանջում իրեն ազատել միության շարքերից:</p> <p>1928, նոյեմբեր-դեկտեմբեր - Գրում է «Խմբապետ Շավարշը (Մի հատված «Ապստամբություն» չափածո վեպի առաջին գլխից)» պոեմը: Լույս է տեսնում «Նոր ուղի» ամսագրում (1929, թիվ 1):</p> <p>1928 - Կազմում է «Գրականության դասընթաց» դասագիրքը: 1928-1933 թթ. կազմել և լույս է ընծաել 14 անուն դպրոցական դասագիրք և քրեստոմատիա: Իսկ 1936-ին մասնակցել է հայոց լեզվի և գրականության ծրագրերի կազմման աշխատանքներին:</p> <p>1929 - Մոսկվայում լույս է տեսնում «Չորս բալլադ» ժողովածուն:</p> <p>1929 - Մոսկվայի քաղաքային 2-րդ հիվանդանոցում երիկամի վիրահատությունից հետո (քարի հեռացում) սկսում և մինչև կյանքի վերջը շարունակում է օգտագործել թմրադեղեր:</p> <p>1930 - Երևանում լույս է տեսնում «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուն: Փետրվարի 2-ին գրողների տանը կազմակերպվում է գրքի քննարկումը: Զեկուցում է Հ. Գյուլիքեվխյանը:</p> <p>1931, 19-21 փետրվար - Լուսժողկոմատի կազմակերպած պոեզիայի հարցերին նվիրված ասուլիսում դասախոսում է «Ներկա պրոլետարական գրականության հիմնական տենդենցները» նյութով:</p> <p>1931, մարտ - Ներգրավվում է Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի, իսկ նոյեմբերին՝ Անդրկովկասյան պրոլետարական գրողների վարչությունների կազմում:</p> <p>1931, 3 օգոստոս - ՀԳՄ քարտուղարության որոշմամբ գրողները կցվում են արտադրական ձեռնարկությունների: Չարենցը կցվում է Երևանի ծխախոտի գործարանին:</p> <p>1931, 29 սեպտեմբեր - Ամուսնանում է Իզաբելա Նիազովայի հետ (ծնվ. 1909թ.), որը Մոսկվայում ավարտել էր 7-ամյա դպրոց: Ծնողները Բաքու էին տեղափոխվել Շամախիից: Իզաբելայից Չարենցն ունենում է երկու դուստր՝ Արփիկ (1932թ.) և Անահիտ (1935թ.): Մահացել է 1969-ին Երևանում:</p> <p>1932, 17 փետրվար - Դիմում է Կենտկոմ և առարկում այն որոշման դեմ, որով մի քանի գրողների, նաև իրեն, մեկ տարով ազատում են զբաղեցրած պաշտոնից, նյութապես ապահովում, որպեսզի նվիրվեն գրական աշխատանքի: Այդ կապակցությամբ գրում է. «Ես ինձ չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարելի է միանգամայն կտրվել պրակտիկ աշխատանքից և զբաղվել ստեղծագործությամբ: Պետհրատի աշխատանքը միակ պրակտիկ ասպարեզն է, որին կապված եմ ես,- ինձ համար մի չափազանց հետաքրքիր ասպարեզ, որի մեջ կատարած իմ աշխատանքը, կարծում եմ վնասակար չէ ոչ ինձ, ոչ էլ պետհրատի համար»:</p> <p>1932, փետրվար - «Նոր ուղի» ամսագրում (թիվ 2) տպագրվում է Հարություն Մկրտչյանի (Քսպե) «Խորհրդային Հայաստանի պոեզիան» հոդվածը, որի մեջ Չարենցի «Էպիքական լուսաբաց» ժողովածուի կապակցությամբ օգտագործվել են «իդեոլոգիական սխալներ», «իդեալիստական երկվություն», «ծայրահեղ ինդիվիդուալիստ», «սուբյեկտիվ իդեալիստ», «Չարենցը սայթաքել է», «Մեր պոեզիան պետք է ընթանա տրամագծորեն հակառակ ուղիով» արտահայտությունները: Այս հոդվածի հեղինակին Չարենցը բազմիցս խարազանեց իր էպիգրամներում:</p> <p>1932, մարտ - «Գրական թերթում» (թիվ 2) տպագրվում է Ն. Զարյանի «Բաց նամակ Եղիշե Չարենցին» նյութը, որի մեջ գրում է. ««Էպիքակակն լուսաբացում» … դու ավելի ես նահանջում դեպի ինդիվիդուալիզմի ինքնահանգստացուցիչ հանգրվանը: … Հիմնականում սխալ ես լուծում կլասիկներին օգտագործելու հարցը: … Քո նահանջի և լռության պատճառն այն է… որ դու… մասսաների հետ թույլ ես կապված…»:</p> <p>1932, 23 ապրիլ - ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմը որոշում է ընդունում «Գրական-գեղարվեստական կազմակերպությունների վերակառուցման մասին»: Մայիսի 9-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմը ընդունում է համանման որոշում՝ «Հայաստանի գրական-գեղարվեստական կազմակերպությունների վերակառուցման մասին»: Չարենցն ընդգրկվում է ՀԳՄ-ի վերակառուցման նպատակով ստեղծված հանձնախմբի կազմում:</p> <p>1932, 4 դեկտեմբեր - Չարենցի գրական գործունեության 20-ամյա հոբելյանը նշելու նպատակով գրողների միությունում ստեղծվում է հանձնաժողով՝ Բակունց, Մահարի, Արմեն, Ալազան, Դաբաղյան: Սակայն հոբելյանը չի նշվում: 20-ամյակի կապակցությամբ լույս է տեսնում «Երկեր» մեծադիր հատորը, որն իմի է բերում նրա լավագույն էջերը:</p> <p>1932 - Երևանում լույս է տեսնում «Հոկտեմբեր-Նոյեմբեր» տարեգիրքը՝ նվիրված գրականությանը, արվեստին, գիտությանը և ժողովրդական տնտեսությանը:: Գրքի պատասխանատու խմբագիրը Չարենցն էր: Տեխնիկական խմբագրությունն արել էին Չարենցը և Տ. Խաչվանքյանը, ձևավորել էր Հ. Կոջոյանը: Խմբագրության կազմում են Չարենցը, Բակունցը և Եղիա Չուբարը: Գրքում զետեղված է նաև Չարենցի կենսագրությունն ու «Գովք խաղողի, գինու և գեղեցիկ դպրության» պոեմը:</p> <p>1933, 21 ապրիլ - «Գրական թերթում» լույս է տեսնում Մ. Արմենի «Չարենցի և հարակից խնդիրների մասին» աղմկահարույց հոդվածը, որի մեջ ընդդեմ սոցիալիստական ռեալիզմի պաշտպանվում էր ազգային հատկանիշների խտացման դիրքորոշումը, որի կրողն էր Չարենցը: Արմենը գրում է, որ Չարենցի ուղին «շարունակ եղել է ազգային հատկանիշների կոնսոլիդացիայի ուղին իր երկերում…»: Նրա ստեղծագործությունն ընթացել է «ազգային ինքնորոշման ճանապարհով»:</p> <p>1933, 14 նոյեմբեր - ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմը Ա. Խանջյանի բացակայությամբ որոշում է ընդունում «Հայպետհրատի արտադրանքի իդեոլոգիական անկայունության մասին»: Ըստ այդմ որոշվում է՝ «2. Արգելել Չարենցի «Գիրք ճանապարհիի» հրապարակումը: 4. Հեռացնել Չարենցին պետհրատի գեղարվեստական սեկտորի վարիչի պաշտոնից...»: Նոյեմբերի 22-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոն Խանջյանի ղեկավարությամբ վերանայում է Նոյեմբերի 14-ի որոշումը. «Վերականգնել ընկ. Չարենցին պետհրատում իր նախկին աշխատանքում, նշելով, որ նրա նկատմամբ հարուցված մեղադրանքը հանդիսանում է ոչ ճիշտ»: Սակայն աննպատակահարմար են գտնում «Գիրք ճանապարհիի» թողարկումը:</p> <p>1933, 1 դեկտեմբեր - Հայ գրողների ընդանուր ժողովում զեկուցում է Վ. Կիրպոտինը, քննադատում է Արմենի «Չարենցի և հարակից խնդիրների մասին» հոդվածը և դատապարտում Չարենցի ու նրա համախոհների գրական դիրքորոշումը:</p> <p>Նույն օրը Չարենցը զայրալից ու վրդովված նամակ է հղում Մ. Շահինյանին և խոսում այն ծանր կացության մասին, որի մեջ հայտնվել է ինքը «Գիրք ճանապարհին» արգելվելուց հետո: Տեղեկացնում է, որ համանման բովանդակության մի նամակ 2 օր առաջ օդային փոստով ուղարկել է Ստալինին:</p> <p>1934, 7 ապրիլ - Դիմում է գրողների միության կազմկոմիտեին և ցանկություն հայտնում զեկուցելու հետևյալ նյութերով՝ 1. Խորհրդային գրականության լեզուն, նրա նվաճումները, թերությունները, զարգացման ներկա հեռանկարները, 2. Հետհոկտեմբերյան հայ պոեզիայի տաղաչափությունը և նրա զարգացման տենդենցները և հեռանկարները, 3. Ռուսական խորհրդային պոեզիան, նրա ձևական տենդենցներն ու հեռանկարները և ազդեցությունը հայ խորհրդային պոեզիայի վրա:</p> <p>Հունիսի 28-ին բանախոսում է «Մեր գրական լեզվի զարգացման տենդենցները և Դ. Դեմիրճյանի լեզուն» նյութով:</p> <p>1934, 6 մայիս - «Գիրք ճանապարհի» գրքի արգելքի պատճառով դիմում է «Հ.Խ.Գ.Մ. կազմկոմիտեին»՝ «Ելնելով այս հանգամանքից, խնդրում եմ մինչև իմ գրքի մասին դրական լուծում ստանալը համարել ինձ Խ. Գ. միությունից դուրս»:</p> <p>1934, հուլիսի վերջ - Երևանում 5000 օրինակ տպաքանակով լույս է տեսնում «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուն: Նկարիչ-ձևավորող՝ Հակոբ Կոջոյան: Գիրքը պետք է լույս տեսներ 1933-ին: Բայց այն դարձել էր բանսարկությունների առարկա և Կենտկոմի կարգադրությամբ կալանվել: Չարենցն ստիպված գրքից հանում է «Աքիլլե՞ս, թե՞ Պյերո» պոեմը և դրա փոխարեն ավելացնում «Արվեստ քերթության» և «Գիրք իմացության» բաժինները:</p> <p>1934, 1-5 օգոստոս - Երևանի կուլտուրայի տանը հրավիրվում է Հայաստանի գրողների առաջին համագումարը: 7-րդ նիստում, օգոստոսի 5-ի երեկոյան ելույթ է ունենում Չարենցը: Նա ընտրվում է ՀԳՄ վարչության և ԽՍՀՄ գրողների համագումարի պատվիրակության կազմում:</p> <p>1934, օգոստոսի սկիզբ - Երևանում Չարենցի թարգմանությամբ լույս է տեսնում Մ. Գորկու «Բանաստեղծություններ և լեգենդներ» գիրքը, որը նախատեսված էր խորհրդային գրողների առաջին համագումարի պատգամավորներին նվիրելու համար:</p> <p>1934, 17 օգոստոսի - 1 սեպտեմբեր - Տեղի է ունենում ԽՍՀՄ գրողների առաջին համագումարը: Օգոստոսի 29-ին, համագումարի 20-րդ նիստում ելույթ է ունենում Չարենցը: Նրա ելույթը ժամանակին տպագրվել է «Հանուն սինթետիկ արվեստի» վերնագրով:</p> <p>1934 - Չարենցի խմբագրությամբ լույս է տեսնում Մ. Մեծարենցի «Երկերի լիակատար ժողովածու» շքեղ հատորը:</p> <p>1934 - Չարենցի խմբագրությամբ լույս են տեսնում Ջ. Սվիֆտի «Գուլիվերի ճանապարհորդությունները» (թարգմանիչ՝ Կարեն Միքայելյան), Ֆիրդուսու «Ռուստամ և Սոհրաբ» (թարգմանիչ՝ Գևորգ Ասատուր) գրքերը: Խմբագրում է Շեքսպիրի «Արքա Լիրի» Հ. Մասեհյանի թարգմանությունը:</p> <p>1934-ից - Մասնակցում է «Անթոլոգիա հայ պոեզիայի» գրքի ստեղծման աշխատանքներին: Հայաստանի խորհրդայնացման 15-ամյակի և բրյուսովյան հրատարակության 20-ամյակի կապակցությամբ այս նոր գիրքը պիտի գար շարունակելու սկսված գործը: Գիրքը լինելու էր Բրյուսովի ժողովածուի լրացված ու վերափոխված հրատարակությունը, որի խմբագիրը պետք է լիներ Գորկին: Չարենցին հանձնարարվում է գրքի միջնադարյան և ժողովրդական պոեզիայի բաժնի աշխատանքների ղեկավարությունը: Սակայն նա գրքի ստեղծման աշխատանքներին բազմակողմանի մասնակցություն է բերում: «Անթոլոգիան» լույս է տեսնում 1940-ին, Մոսկվայում: Չարենցի անունը ոչ մի տեղ հիշատակված չէ:</p> <p>1934, 30 դեկտեմբեր - Հանդիպում է Երևանի պետական համալսարանի ուսանողության և դասախոսական կազմի հետ: Լեփ-լեցուն դահլիճում նրան դիմավորում են հոտնկայս և խանդավառ ծափերով: Նստելու տեղ չլինելու պատճառով հանդիսականների մի մասը խռնվում է միջանցքում: Ներածական խոսք է ասում Ս. Հարությունյանը, զեկուցում է Ռ. Զարյանը, ելույթ են ունենում Ս. Հակոբյանը և ԱՄՆ-ից ժամանած Պ. Սելյանը: Ասմունքով հանդես է գալիս Ա. Ոսկանյանը: Ելույթ է ունենում նաև Չարենցը, որին, մամուլի վկայությամբ, «դահլիճը դիմավորեց բուռն ու երկարատև ծափահարությամբ»:</p> <p>1935, 9 հունվար - Որպես պատգամավոր մասնակցել է խորհուրդների 8-րդ համագումարին ևընտրվել է ՀԽՍՀ կենտգործկոմի անդամ:</p> <p>1935, 25 փետրվար, 22 մարտ, 23 մարտ, 23 ապրիլ - ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ վարչությունում հարցաքննվել է որպես ահաբեկիչ:</p> <p>1935, 8 մարտ - Դիմում է գրողների միության վարչությանը և հայտարարում, որ այդ օրվանից «դուրս է գալիս գրողների կորպորացիայից»: Չարենցին ՀԳՄ շարքերից հեռացնելու կապակցությամբ տեղի է ունեցել երկու նիստ. մարտի 11-ին ՀԳՄ վարչության կուսակցական խմբակի, մարտի 13-ին, բանաստեղծի ծննդյան օրը, ՀԳՄ վարչության: Երկու նիստերն էլ «խստիվ դատապարտում են Չարենցի ըստ էության հակախորհրդային, հակահասարակական վերջին հայտարարությունը և գտնում անհրաժեշտ նրան հեռացնել Հայաստանի խորհրդային գրողների միությունից և վարչությունից»:</p> <p>1935, 6 հունիս - վերականգնվում է Հայաստանի գրողների միության կազմում:</p> <p>1935, հունիս - Մոսկվայում հանդիպում է Վիլյամ Սարոյանին: Այդ հանդիպման մասին հետագայում հիշարժան էջեր է գրել մեր մեծ հայրենակիցը, «Ես իմ անուշ Հայաստանին» համարել մեր Տերունական աղոթքը՝ «Հայր մերը»:</p> <p>1935, 9 հուլիս - Մոսկվայում հանդիպում է Ռոմեն Ռոլանին և բանակցում նրա «Ժան Քրիստոֆ» վեպը թարգմանելու մասին: Այդ կապակցությամբ 1935թ. սեպտեմբերի 30-ին նամակ է հասցեագրել Ռոլանին: Նույն թվականի հոկտեմբերի 20-ին Ռոլանը պատասխանել է. «Ուրախ եմ, իմանալով, որ իմ «Ժան Քրիստոֆը» թարգմանվելու է հայերեն»: Ռոլանի նամակը «Առաջաբանի փոխարեն» վերնագրով տպագրվում է «Ժան Քրիստոֆի» 1937-ին տպագրված 1-ին հատորում: Չարենցի անունը ոչ մի տեղ հիշատակված չէ:</p> <p>1935, հուլիս - Բնակարան է ստանում Երևան, Սունդուկյան 6 հասցեյով: Ներկայումս՝ Մաշտոցի 17, որտեղ գտնվում է բանաստեղծի տուն-թանգարանը:</p> <p>1935, աշուն - Գրողների միությանը կից կազմակերպում է երկամյա երեկոյան գրական համալսարան: Մի կարճ ժամանակ Չարենցը դասավանդում է բանարվեստ և տաղաչափության հիմունքներ:</p> <p>1935, 30 դեկտեմբեր - ՀԽՍՀ 15-ամյակի կապակցությամբ Մոսկվայում, Կրեմլում ԽՍՀՄ ղեկավարությունն ընդունում է Հայաստանի աշխատավորության պատվիրակությանը, որի կազմում գրողներից ներկա էին Ս. Զորյանը, Ն. Զարյանը և Վ. Անանյանը: Ստալինը Զորյանի հետ վարում է այսպիսի զրույց. «Ստալին - Ինչպե՞ս է ապրում գրող Չարենցը: Զորյան - Ոչինչ: Ստալին - Նրան կարծեմ նեղացնում են: Զորյան - Նա այժմ իրեն հրաշալի է զգում»:</p> <p>Ստալինի այս վերաբերմունքից հետո Հայաստանի «Կոմունիստ» ռուսերեն թերթը 1936թ. հունվարի 20-ին տպագրում է հարցազրույց Չարենցի հետ, «Գրական թերթում» 1936թ. հունվարի 20-ին լույս է տեսնում Ալազանի «Օպերային թատրոն ունե՞ք… ինչպե՞ս է ապրում գրող Չարենցը», իսկ 1936թ. փետրվարի 12-ին՝ Ս. Հարությունյանի «Չարենցը և կլասիկ պոեզիան» հոդվածները:</p> <p>1936, 7 հունվար - ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի որոշմամբ Չարենցը նշանակվում է Ա. Ս. Պուշկինի մահվան 100-ամյակը նշող հոբելյանական հանձնաժողովի նախագահ: Նա կզմում է հոբելյանը կազմակերպելու և անցկացնելու արտակարգ հարուստ ծւագիր: Սակայն Խանջյանի սպանությունից հետո մեկուսացվում է այդ աշխատանքից, իսկ ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի 1936թ. դեկտեմբերի 27-ի որոշմամբ նշանակվում է նոր նախագահ: Չարենցը չի ընդգրկվում անգամ հանձնաժողովի կազմում:</p> <p>1936, 2 փետրվար - Անդրերկրկոմի բյուրոն բավարարում է ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի խնդրանքը՝ գրող Եղիշե Չարենցին հատուկ բուժման նպատակով արտասահման ուղարկելու կապակցությամբ: Հատկացվում է անհրաժեշտ տարադրամ: Իսկ 1936թ. հունիսի 29-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոն որոշում է արտասահմանում գտնվելու ընթացքում Չարենցի ընտանիքին հատկացնել 800 ռուբլի: Խանջյանի սպանությունից հետո Չարենցի արտասահման մեկնելու գործը ձախողվում է: 1936թ. օգոստոսի 22-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոն որոշում է. «Նկատի ունենալով, որ Չարենցի արտասահման մեկնելը մոտիկ ժամանակներում չի իրականանա՝ չեղյալ համարել Կենտկոմի բյուրոյի 1936թ. հունիսի 29-ի որոշումը՝ Չարենցի ընտանիքին 800 ռուբլու չափով նպաստ տալու մասին»:</p> <p>1936, 28 մայիս - Հայրենի հողին է հանձնվում Կոմիտասի աճյունը (մահ. 1935թ. հոկտ. 22-ին Փարիզում): Նրա մահվան ու հուղարկավորության տպավորություններով և հիշատակի ոգեկոչմամբ գրում է «Կոմիտաս», «Կոմիտասի հիշատակին» պոեմները և մի քանի բանաստեղծություն:</p> <p>1936, 9 հուլիս - Թիֆլիսում սպանվում է ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանը: Չարենցի «Դոֆինը նաիրական» սոնետների շարքը կուսակցական և ազգային այդ ծանր աղետի սուր և հուսահատ գիտակցումն է:</p> <p>1936, հուլիս - օգոստոս - Ձերբակալվում են բազմաթիվ հայ գրողներ ու մտավորականներ, որոնց ցուցմունքներում կան վկայություններ նաև Չարենցի մասին:</p> <p>1936, օգոստոս - 1937 փետրվար - Գրում է «Որպես գորշ, դեղին տերևներ» պոեմը և ուրվագծում վերահաս ողբերգությունը:</p> <p>1936, 24 սեպտեմբեր - Ենթարկվում է տնային կալանքի: ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ վարչությունը նրանից ստորագրություն է վերցնում՝ ըւտ որի «գտնվելով հետաքննության ենթակայության տակ, պարտավորվում է մինչև դատը չբացակայել քաղաքից»:</p> <p>1936, 16 նոյեմբեր - ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ կողմից ենթարկվում է հարցաքննության: Մեղադրվում է որպես հակահեղափոխական, նացիոնալիստ, տրոցկիստ, ահաբեկիչ:</p> <p>1936 - Երևանում լույս են տեսնում «Պոեմներ» և «Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը» գրքերը:</p> <p>1936-1937 - Գլավլիտի տարբեր «Գաղտնի» գրություններով Չարենցի գրքերը հանվում են գրադարաններից, գրախանութներում դադարեցվում է դրանց վաճառքը, ցրվում են տպագրության պատրաստ գրքերի շարվածքները:</p> <p>1937, 17-21 ապրիլ - Տեղի է ունենում Հայաստանի գրողների ընդհանուր ժողովը: Չարենցի ժառանգությունն ուսումնասիրող Վ. Կիրպոտինը հայտարարում է. «Չարենցի ձեռքից բռնեց թշնամին»:</p> <p>1937, 30 մայիս - Բաց նամակով դիմում է ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Ամատունուն՝ ապացուցելու, որ ինքն անմեղ է:</p> <p>1937, 24 հուլիս - Մեկնում է Ծաղկաձոր՝ գրողների տան կացարանից վտարված ընտանիքին Երևան փոխադրելու համար: Զայրալից խոսքեր է նետում իր ընտանիքը այդ վիճակի հասցնողների հասցեին: Նրա արարքը գնահատվում է որպես խուլիգանություն և վիրավորանք՝ հասցված ՀԿ(բ)Կ ու ԽՍՀՄ ղեկավարությանը:</p> <p>1937, 26 հուլիս - ՀԽՍՀ ՆԳԺ կոմիսար Մուղդուսու ստորագրությամբ լրացվում է օրդեր՝ Չարենցին ձերբակալելու և բնակարանը խուզարկելու համար: Նույն օրը ՀԽՍՀ ՆԳԺԿ 4-րդ բաժնի կողմից ձերբակալվում է: Նրան մեղադրանք է ներկայացվում ըստ ՀԽՍՀ քրեական օրենսգրքի 67, 68, 78 հոդվածների, նշվում, որ Չարենցը շարունակում է «ակտիվ պայքար մղել ընդդեմ խորհրդային իշխանության» և կալանավորում ՆԳԺԿ-ի ներքին բանտում: Չարենցի դեմ հարուցվում է նաև լրացուցիչ մեղադրանք՝ նախատեսված 17-65 հոդվածներով:</p> <p>1937, 25 սեպտեմբեր - Իզաբելա Չարենցը դիմում է ԽՍՀՄ ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ Ա. Միկոյանին և խնդրում, հաշվի առնելով ամուսնու առողջական ծանր վիճակն ու անմեղսունակությունը, միջոցներ ձեռնարկել՝ ազատելու բանտից: Չարենցին ոչ միայն չեն ազատում, այլև այս նամակն առիթ է դառնում 1937թ. նոյեմբերի 23-ին ձերբակալելու Իզաբելային, մեղադրանք ներկայացնելու ըստ 69-րդ հոդվածի, որ նշանակում է, թե իշխանություններից թաքցրել է ամուսնու հանցագործությունները, և 1938թ. հուլիսի 15-ին, որպես սոցիալապես վտանգավոր տարր՝ 5 տարով աքսորելու Ղազախստան:</p><p>1937, 27 սեպտեմբեր - 6 հոկտեմբեր - Բանտում գիշերը նամակ է գրում Ա. Իսահակյանին և նրան ձոնում մի բանաստեղծություն: Նամակից. «Սիրելի Ավետիք, ներքևում երգում էին քո երգը,- սիրտս լցվեց- և ես գրեցի հետևյալ ստիխը. ընդունիր իբրև ձոն և ողջույն: … Ոգով պայծառ եմ և առույգ, ընտանիքի հոգսն է միայն ինձ հոգեպես ընկճում և հոշոտում: Այդ էլ թողնում եմ ալլահին և հայ ժողովրդին»:</p> <p>1937, 6 հոկտեմբեր - Բանտից նամակ է հղում կնոջը. «Ամուր եղիր, հարազատս,- եթե նույնիսկ փողոց գցեն: Չէ որ միայն մենք չենք տառապում, այլ շատ շատերը, նույնպիսի մարդիկ, իմչպես մենք ենք»:</p> <p>1937, 27 նոյեմբեր - Առավոտյան ժամը 7-ին վախճանվում է Երևանի բանտի հիվանդանոցում: Դրան նախորդել էր ծանր հիվանդությունն ու օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակը: Հաջորդ օրը կատարում են դիահերձում, ըստ որի՝ բազմաթիվ հիվանդությունները հասցրել էին «օրգանիզմի ընդհանուր հյուծման», ինչն էլ, ըստ պաշտոնական կարծիքի, վերահաս մահվան պատճառ է հանդիսացել:</p><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-6238545296534302676?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-41020846826344831382009-04-19T20:10:00.002+05:002009-04-19T20:20:33.377+05:00<h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span> Եվրոպական գրականության խոշորագույն տեսաբան, դանիացի գրականագետ Գեորգ Բրանդեսը, որին հայերս պարտական ենք 1894-96-ին Օսմանյան Թուրքիայում իրագործված հայկական կոտորածները հրապարակավ դատապրատելու, ինչպես և հայ գրականության հին ու նոր մեծերի՝ Եղիշեի, Մովսես Խորենացու, Ա. Լաստիվերցու, Մխիթար Սեբաստացու, Մ. Նալբանդյանի, Գ. Սունդուկյանի, Ռաֆֆու և այլոց մասին հայտնած բարձր դրվատանքի համար (Գեորգ Բրանդես, Հայաստանը և Եվրոպան, Ժնև, 1907), 18-րդ դարի գերմանական գրականության մեջ էր տեսնում եվրոպական բարձր իդեալների մարմնավորումը և այդ առիթով գրում է. «Այնտեղ է Վերթերը՝ «Շտուրմ ունդ Դրանգ»-ի շրջանի իդեալը, այսինքն՝ բնության և կրքերի պայքարն ընդդեմ հին հասարակական կարգերի, ապա Ֆաուստը, որ մարմնավորում է նոր ժամանակի և նրա հասկացությունների ոգին.... Այնուհետև այնտեղ է Վիլհելմ Մայստերը - մարդկային զարգացման այդ տիպարը, որը կյանքի դպրոցն անցնելով՝ աշակերտից դառնում է ուսուցիչ...., որ գաղափարը գտնում է իրականության մեջ և ի մի է ձուլում այդ երկու հասկացությունները։ Այնտեղ է Գյոթեի գրչի տակից ելած Պրոմեթևսը, որը ժայռին գամված՝ ոգեշունչ և վերամբարձ տողերով քարոզում էր Սպինոզայի փիլիսոփայությունը։ Վերջապես, այնտեղ էր մարկիզ Պոզան - հեղափոխության այդ իսկական մարմնացումը, ազատության առաքյալն ու մարգարեն» (Ãåîðã Áðàíäåñ, Ãëàâíûå òå÷åíèÿ â ëèòåðàòóðå 19-îãî ñòîëåòèé, Ëåêöèè ÷èòàíûå â Êîïåíãàãåíñêîì óíèâåðñèòåòå, Ìîñêâà, 1881, ñòð. 10)։ Այստեղ նշված բոլոր գեղարվեստական կերպարները, բացի շիլլերյան մարկիզ Պոզայից, որոնցով Բրանդեսը բնութագրում է գրական դարաշրջանը, պատկանում են մեծ Գյոթեի բազմաբեղուն գրչին և արտացոլում գեղարվեստական այն արտասովոր երևույթը, որ անվանում են Գյոթե. «Ես նախանձում եմ նրա աստվածային անվանը»,- ասում էր գերմանացի մեծ բանաստեղծ Հայնրիխ Հայնեն՝ սրամտորեն ակնարկելով գերմաներեն GOTT (Աստված) և Գյոթե նմանաձայնությունը։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Ավելի քան 170 տարի է բաժանում մեզ Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեի կյանքի վերջին օրից (22 մարտի 1832 թ.)։ 170 տարի, որ միաժամանակ և՛ գերմանացի մեծ բանաստեղծ-մտածողի գրական ժառանգության յուրացման, և՛ վերաիմաստավորման, հետևաբար նաև անընդհատ նորացման ժամանակաշրջան եղավ։ Ինչո՞վ էր բնորոշ Գյոթե ապրած դարաշրջանը հասարակական կյանքում - Գերմանիայի քաղաքական-պետական մասնատվածություն՝ 36 գաճաճ պետություններով և դասային պատնեշներով։ Վերթերի անունով հրապարակած «Շվեյցարական նամակներում» Գյոթեն, Շվեյցարիայի ու շվեյցարացիների անվան տակ ակնարկելով Գերմանիան ու գերմանացիներին, այսպես էր ծաղրում այդ քաղաքական վիճակը. «Նրանք (շվեյցարացիները) մի ժամանակ ազատագրվեցին բռնատիրությունից և մի ակնթարթ իրենց երևակայեցին ազատներ։ Բայց ահա արևը բռնապետի լեշից տարօրինակ վերասերման միջոցով ստեղծեց մանր բռնակալների մի ամբողջ ոհմակ»։<br /> Գյոթեն ծնվել է 1749 թ. օգոստոսի 28-ին Մայնի Ֆրանկֆուրտում՝ պրուսական պետական խորհրդականի ընտանիքում։ Իր երկարամյա կյանքի ընթացքում (83 տարի), Գյոթեն ականատես եղավ Պրուսիայի մղած Յոթնամյա պատերազմին, Ամերիկայի անկախության պայքարին, Նապոլեոնի տրանսեվրոպական արշավանքին, որին հաջորդեց համաեվրոպական ռեակցիան։ Գյոթեն տեսավ ֆրանսիական երկու արյունալի հեղափոխությունները և մերժեց հեղափոխության գաղափարը՝ գտնելով, որ մարդկային բարօրությունը չի կարող ձեռք բերվել արյան գնով։ Նա մարդկության զարգացման ճանապարհը տեսնում էր ստեղծարար գործունեության և անդուլ ինքնակատարելագործման մեջ։ Մյուս կողմից, Գյոթեի կյանքի ընթացքում գրականության մեջ միմյանց հաջորդեցին մի քանի դարակազմիկ շարժումներ։ Նրա երիտասարդությունը զուգադիպեց ուշ լուսավորությանն ու սենտիմենտալիզմին, հետո վրա հասավ «Գրոհ և փոթորիկ»-ի բուռն շրջանը, որ բնորոշվում է իբրև 1789 թվի ֆրանսիական հեղափոխության նախերգանք։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Այնուհետև, իբրև այդ հեղափոխության հարուցած ռեակցիա, ծայր առավ գերմանական ռոմանտիզմը, որ թափանցեց մշակույթի ու գիտության բոլոր մարզերը։ Գյոթեն յուրովի տուրք տվեց կամ հակադրվեց այդ ամենին՝ վերթերիզմ, վայմարյան կլասիցիզմ, դասական ռեալիզմ, արևելյան ռոմանտիկա։ Եվ սրա արդյունքը եղավ գրական մի վիթխարի ժառանգություն՝ միայն հազարից ավելի ոտանավոր և որքա՜ն դրամաներ, վեպեր ու նովելներ, ինքնակենսագրական բազմահատոր «Պոեզիա և ճշմարտություն», մինչև իսկ բնագիտական լուրջ երկերի մի ստվար շարք, որ ինքնին արդեն մի բնախույզի կյանքի արգասիք կարելի է համարել։ Գյոթեի նամականին միայն կազմում է մի քանի տասնյակ հատոր։ Եվ այս ամենի կողքին ավելացրեք նաև նրա կյանքի ու ստեղծագործության գլխավոր երկը՝ «Ֆաուստ» երկմաս ողբերգությունը, որպեսզի Գյոթեն բոլոր հաջորդ սերունդներին ներկայանա իբրև անկրկնելի ֆենոմեն, իբրև հանճար՝ բառիս ոչ սովորական, այլ սկզբնական մոգական իմաստով՝ Genius (լատ.՝ «ոգի»)։ Եվ դեռ Գյոթեն ինքը Էքերմանին գանգատվում էր, թե կյանքի հանգամանքներն իրեն շատ են անհարկի կտրել գրական գործերից, այլապես հարյուր հատոր գրած կլիներ։ Բնությունը շռայլ եղավ նրա ոգու հանդեպ, իսկ բախտը՝ տարիքի։ Գյոթեն այնքան երկարակյաց եղավ, որ նրա կյանքի օրոք աշխարհ եկան ու աշխարհից հեռացան Ֆրիդրիխ Շիլլերը, ռոմանտիկներ Ֆրիդրիխ Շլեգելը, Նովալիսը, Կլայստը, փիլիսոփաներ Ֆիխտեն, Շելինգը, Հեգելը, կոմպոզիտորներ Մոցարտը, Բեթհովենը, Շուբերտը, անգլիացի բանաստեղծներ Բայրոնը և Շելլին։ Գյոթեի նման մեծագույն անհատների մասին սոսկ կարելի է ասել, որ իրենց ստեղծագործությամբ, ինչպես վիթխարի թրով, նրանք միջահատում են մարդկային մշակույթի պատմությունը՝ բաժանելով այն անցյալի և ապագայի՝ իրենք սակայն մնալով մշտապես ապագայի հետ։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Մարդկության զարգացման ճանապարհը Գյոթեն տեսնում էր ստեղծարար գործունեության և անդուլ ինքնակատարելագործման մեջ։ Այդպիսին է Գյոթեի «Վիլհելմ Մայստերի ուսման տարիները» վեպի եզրահանգումը։ Երիտասարդ Վիլհելմ Մայստերն անձնավորում է ուսման և կրթության միջոցով մարդու կատարելագործման գաղափարը։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Գյոթեն գրել է բազմաթիվ դրամաներ ու ողբերգություններ՝ միջնադարյան և հին հունական դասական թեմաներով, որոնց մեջ արտացոլել է իրեն հուզող ժամանակակից կենսական ու բարոյափիլիսոփայական խնդիրներ։ Սակայն նրա ստեղծագործության թագն ու պսակը «Ֆաուստ» ողբերգությունն է, որը դարձավ ողջ գերմանական պոեզիայի գագաթը։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> 16-րդ դարի առաջին կեսին Գերմանիայում հռչակված թափառաշրջիկ բժիշկ ու գրբաց Յոհան Ֆաուստի կերպարն է նյութ տվել Գյոթեի համանուն ողբերգությանը։ Ժողովրդական լեգենդում դոկտոր Ֆաուստը, արյունով կնքված պայմանագրով, հոգին ծախում է սատանային՝ Մեֆիստոֆելին՝ իր ստացած վայելքների դիմաց։ «Áðàòñêàÿ ïîìîùü ïîñòðàäàâøèì â Òóðöèè àðìÿíàì» ժողովածուում (Ìîñêâà, 1898, ñ. 99-102), պրոֆ. Եղիազարովը ռուսերեն թարգմանությամբ տպագրել է հայկական ժողովրդական մի զրույց՝ «Անմահության մասին» («Հայկական Ֆաուստ») վերնագրով, հետևյալ ծանոթությամբ. «Հայկական Ֆաուստի այստեղ բերվող գծերը մինչև այժմ հայտնի չեն եղել գրականության մեջ»։ Զրույցը սկսվում է այսպես (ռուսերենից թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի). «Մի ծեր մարդ՝ ճերմակահեր և զառամությունից հոգնաբեկ, վերադառնում է ջաղացից, ուր աղունը տարել էր աղալու։ Կիրճի քարքարոտ ճանապարհին նրա արաբան (սայլը) շուռ եկավ, և ալյուրով լի պարկերը թափվեցին խոր ձորակի մեջ։ Խեղճ ծերունին շատ չարչարվեց, որ սայլը դուրս քաշի ճանապարհի վրա...»։ Այստեղ էլ հայտնվում է «խավարի ոգին»՝ սատանան, և ծերուկը իր արյունով կնքած պայմանագրով հոգին ծախում է նրան՝ փոխարենը ստանալով անմահություն և ջահելություն։ «Ահելները մեռնում էին, ջահելները ծերանում, իսկ նա մնում էր նույն պատանին։ Նրա անմահ կյանքի առաջին հարյուրամյակի վերջում հասակակիցներից գրեթե ոչ մեկը չէր մնացել, երկրորդ հարյուրամյակի վերջում մարդիկ նրա մասին գիտեին նախնիների զրույցներից, երրորդ հարյուրամյակում նրա ով լինելու մասին մոռացան ոչ միայն օտարները, այլև իր ժառանգների ժառանգները... Միօրինակ, միայնակ կյանքը՝ զուրկ հարազատներից և բարեկամներից, տաժանելի դարձավ նրա համար։ Պատրաստ էր իր անմահությունը փոխանակել մահվան հետ, բայց ամեն անգամ, մահը հիշելիս, սև ստվերի պես աչքի առաջ էր գալիս անհատակ դժոխքը՝ հավիտենական տանջանքներով՝ խավարի ոգու ճիրաններում։ Այն ժամանակ վրա էին հասնում ապաշխարանքի պահերը, զղջում էր հոգին կորստյան մատնելու համար. նախանձում էր իր հասակակիցներին, որ վաղուց ի վեր հանգիստ էին գտել խոնավ հողում։ Եվ մարմնական անմահությունն այդ պահերին «անմահ պատանու» համար դառնում էր հոգեկան մահ «...»։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Վերջ ի վերջո ամենագութ Աստված, տեսնելով անմահության մեջ երջանկություն որոնող մեղապարտի անկեղծ ապաշխարանքը, ներեց և մահ ուղարկեց նրան։ Նրա մահից հետո, երբ խավարի ոգին, պայմանագրի համաձայն, հայտնվեց նրա հոգին տանելու, Բարի հրեշտակը հրեղեն թրով վռնդեց նրան - իսկ և իսկ գերմանացի Ֆաուստի վախճանը։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Հոգին ծախելու գաղափարին Գյոթեն, անշուշտ, տվել է փոխաբերական իմաստ։ Մեֆիստոֆելն ուղեկցում է Ֆաուստին նրա բոլոր հնարավոր ու անհնար արկածներում՝ իբրև բանական, զգացական արարածին ուղեկցող, մշտապես բացասող ու ժխտող ոգի։ Այդ ստեղծագործության վրա մեծ բանաստեղծն աշխատել է պատանեկան հասակից մինչև խոր ծերություն և ավարտել մահից ընդամենը մի քանի ամիս առաջ։ Պատանեկան տարիներին գրած «Urfaust» (Նախաֆաուստ) ֆրագմենտում նախանշված «Կանգ առ, վայրկյան, ի՜նչ գեղեցիկ ես» բանաձևը ծերունազարդ Գյոթեն հավատարմորեն իրագործեց իր կյանքի նախավերջին՝ 82-րդ տարում։ Բանաստեղծը կարծես կանխազգում էր, որ այդ ճակատագրական բանաձևն արտասանելը նշանակելու էր ոչ միայն Ֆաուստի, այլև իր սեփական վախճանը։ Փորձելով գիտության ու գործունեության բոլոր ոլորտները, անցնելով կյանքի բոլոր վայելքների միջով՝ Ֆաուստը 100-ամյա հասակում, այն էլ կուրացած, հասավ այն իմաստության, թե մարդու միակ երջանկությունը ազատության համար պայքարելու ձգտումն է, որ արտահայտված է Ֆաուստի վերջին մենախոսության եզրափակիչ տողերում։ Սակայն Գյոթեի հղացմամբ այդ իմաստությունը և մարդու վախճանը վրա են հասնում միաժամանակ, և այդ ողբերգության մեջ է բանաստեղծը տեսնում ճակատագրի հեգնանքը - լեմուրները՝ ստվերային մարդակերպ ոգիները, Ֆաուստի գերեզմանն են փորում, մինչդեռ նրան թվում է, թե իր կոչով ժողովուրդը ծովը սանձելու համար խրամ ու ամբարտակ է շինում։ Անիրական գործից ոգեշնչված՝ Ֆաուստն էքստազի մեջ արտասանում է ճակատագրական խոսքը և տապալվում անկենդան.</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Ես հասկացա՛ խորհուրդը մեր տենչանքի -<br /> Այս է վերջին իմաստության խոսքը նոր՝<br /> Նա է արժան ազատության, վե՜հ կյանքի,<br /> Ով նվաճի՜ դրանք անդուլ ամեն օր։<br /> Ինչքա՜ն մանուկ, մարդ ու ծերուկ հարաժամ<br /> Կյանք են մաշում վտանգի մեջ այս դաժան։<br /> Կուզեմ տեսնել այստեղ ժխոր բազմաշուրթ՝<br /> Ազատ հողում լիներ ազատ ժողովուրդ.<br /> Եվ ես կասեմ ակնթարթին վերջապես՝<br /> Կանգ առ, վայրկյան, դու գեղեցի՜կ ես այնպես.<br /> Այնժամ հետքը իմ երկրային օրերի<br /> Զուր չի կորչի անհունի մեջ դարերի.-<br /> Նախազգալով երջանկությունն այս անանց՝<br /> Վայելում եմ վսեմ վայրկյանը սրտանց։<br /> (Թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի)։<br /><br /> Գյոթեի հայտնի գործերից շատերը թարգմանվել են հայերեն դեռ 19-րդ դարում։ Թարգմանական ավանդներով հարուստ հայ գրականությունը իրավամբ հպարտանում է «Ֆաուստի» մեկ տասնյակից ավելի թարգմանություններով, չհաշված առանձին տեսարանների փոխադրումները։<br /> Գյոթեն մեծ նշանակություն էր տալիս թարգմանությանը՝ բարձր գնահատելով թարգմանչի գործը՝ իբրև հիացմունքի արժանի բանաստեղծական արվեստ,- նա լավ թարգմանությունը համարժեք էր համարում բնագրին, հակառակ Հովհ. Թումանյանի հայտնի դրույթին, թե թարգմանությունը նման է ապակու տակ դրած վարդի, այսինքն՝ զուրկ է բնագրի և սեփական բուրմունքից։ Բազմաթիվ ասույթների կողքին ուշագրավ է նաև Գյոթեի հետևյալ բանաստեղծությունը հենց թարգմանության մասին (գրված 1828 թ.)։<br /><br /><br /> ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ<br /><br /> Ես մի փունջ ծաղիկ քաղեցի դաշտում,<br /> Մտքերով տարված՝ հետս բերի տուն.<br /> Բայց իմ տաք ափից, տեսնեմ, թալկացած՝<br /> Ծաղկաթերթերը խոնարհվել են ցած։<br /><br /> Դրեցի փունջը թարմ ջրամանում,<br /> Եվ ա՜յ քեզ հրաշք՝ ո՜նց է թարմանում -<br /> Կախ գլխիկները ձգվեցին վերև,<br /> Կանաչ քող հագան ցողուն ու տերև.<br /> Եվ բոլորն այսպես պայծառ են շողում,<br /> Կարծես լինեին տնկած մայր հողում։<br /><br /> Այդպես հիացած ես ականջ արի,<br /> Երբ երգըս հնչեց լեզվով օտարի։<br /> (Թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի)։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Իր ստեղծագործության մեջ Գյոթեն անդրադարձել է նաև հայոց Արարատին և հայերին։ Մեծանուն բանաստեղծին խոր ակնածանք էր ներշնչում բիբլիական Արարատը։ «Ես չէի զարմանա,- ասում է նա՝ գերմանացի նշանավոր բնախույզ և ճանապարհորդ Կարլ Ֆրիդրիխ Մարցիուսի հետ զրուցելիս,- եթե Արարատի վրա հայտնաբերեին առաջին մարդու գանգը»։ Գյոթեի ծովածավալ ստեղծագործության մեջ՝ գրող Ստեֆան Ցվայգի կազմած մի հատընտիրում, տարիներ առաջ ես գտա և թարգմանեցի մի փոքրիկ բանաստեղծություն՝ «Թողեք, որ ես լամ», որի մեջ հիշատակվում է բանաստեղծին գիշերային լռության մեջ՝ անապատում ընկերակցող հայ քարավանապետը.<br /><br /> Թողեք, որ ես լամ, գիշերն է պատել<br /> Ինձ անապատում այս անծայրածիր.<br /> Քնած են ուղտեր և ուղտապաններ,<br /> Հայը լուռ, արթուն հաշիվ է անում.<br /><br /> Իսկ ես իր կողքին չափում եմ ուղին,<br /> Որ բաժանում է ինձ Զուլեյկայից,<br /> Համրելով տաղտուկ, ճամփա երկարող<br /> Կեռմանները ձիգ։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> (Գյոթե, Վայմարյան քնար, Երևան, 1985, էջ 130)։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Գյոթեի բանաստեղծական հանճարը բացահայտվում է ոչ միայն նրա մեծածավալ քերթվածներում. նա նույնքան մեծ և խորաթափանց է նաև իր փոքրածավալ գործերում՝ բանաստեղծություններում ու բալլադներում։<br /> Հայտնի է, թե ինչպիսի մեծ ազդեցություն է ունեցել երիտասարդ Գյոթեի գեղարվեստական ճաշակի զարգացման վրա գերմանացի բանահյուսագետ և ժողովրդական երգերի նրբաճաշակ մեկնաբան, ազգագրագետ Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերը, որը բանաստեղծին հորդորում էր շարունակ բանականության և զգացմունքների անմիջականության։ Դրա արդյունքը եղան Գյոթեի Զեզենհայմյան երգերն ու ոտանավորները. ավելին, 22-ամյա Գյոթեի հանդիպումն ու մտերմությունը Հերդերի հետ 1771 թ. Շտրասբուրգում՝ գերմանական գրականության պատմության մեջ համարվում է ոչ միայն Գյոթեի քնարերգության շրջադարձը, այլև առհասարակ գերմանական նոր պոեզիայի զարգացման սկիզբը թվագրվում է այդ տարեթվով։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Գյոթեն հաճախ է անդրադարձել ժողովրդական բանահյուսության մոտիվներին և դրանց հիման վրա ստեղծել երգեր ու բալլադներ։ Այստեղ պետք է նշեմ, սակայն, որ Հովհ. Թումանյանի թարգմանությամբ շատ հայտնի «Վարդը» Գյոթեի բանաստեղծությունը չէ, այլ գերմանական ժողովրդական երգ՝ «Դաշտավարդը», որ 1778-79 թ. «բանավոր խոսքից» հրատարակել է նաև հայտնի բանահյուսագետ Յոհան Գոտֆրիդ Հերդերը իր կազմած և այլ լեզուներից թարգմանած «Ժողովուրդների ձայները երգերում» ժողովածուում՝ «Վարդիկը դաշտում» վերնագրով։ Այդ երգը Գյոթեից հայերեն թարգմանել է նաև բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյանը՝ «Դաշտի վարդը» (Հովհ. Հովհաննիսյան, Երկերի ժողովածու, հ. 2, Երևան, 1964, էջ 158) վերնագրով, որը ավելի հարազատ է գերմաներեն բնագրին, քան Թումանյանի թարգմանությունը։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Ուշագրավ է, որ Գյոթեի «Անտառի արքան» բալլադի առաջին թարգմանությունը հայերեն կատարվել է դեռևս նրա կենդանության օրոք՝ 1831 թ. վերջին, հայ նոր գրականության հիմնադիր Խաչատուր Աբովյանի ձեռքով, որն այդ ժամանակ Դորպատի համալսարանի ուսանող էր (Գյոթեի այս բալլադը հետագայում ունեցավ մի քանի նոր թարգմանություն՝ «Անտառի արքան», թարգմ.՝ Ջ. Բալուղյանի («Վարժարան», Թիֆլիս, 1894 թ. N 11, էջ 369).- Իշխան Մայրեաց (բանաստեղծություն), թարգմ.՝ Հովհ. Պալյանի («Բազմավեպ», 1904 թ. օգոստոս, հ. 8, էջ 378).- «Անտառի արքան», թարգմ.՝ Հակ. Հարությունյանի («Խորհրդային գրականություն», 1938, հ. 6-7, էջ 108-109)։<br /> Գետի, լճի, ծովի, ջրահարսների մասին խորհրդավոր շատ զրույցներ են հյուսվել գեղջուկների միջավայրում, որ գրավիչ գեղոնների ու ոտանավորների նյութ են ծառայել բանաստեղծների համար։ Դրանցից մեկն է Գյոթեի «Ձկնորսը» բալլադը, որի մեջ բանաստեղծն արտահայտել է բացառապես բնության թովչանքը. ջրից ելած կինը ափին նստած ձկնորսին իր հետևից հմայում, տանում է ջրի հատակը.<br /><br /> ՁԿՆՈՐՍԸ<br /><br /> Ջուրն էր թշշում, ջուրն էր ուռչում,<br /> Ձկնորսն ափին նստած՝<br /> Կարթին նայում էր, անրջում՝<br /> Կուրծքը զովին տըված։<br /> Նստել, ականջ է լուռ դնում,<br /> Մեկ էլ ջուրը ճողփաց,<br /> Ու հորձանքից դուրս է ելնում<br /> Մի կին՝ մարմինը թաց։<br /><br /> Այսպես երգեց, խոսեց փերին.<br /> «Նենգ հնարքով մարդոց<br /> Ի՜նչ ես թովում իմ ձագերին<br /> Վերև՝ մահվան հնոց։<br /> Թե իմանաս ոնց է խորքում<br /> Խայտում ձկնիկն անվիշտ,<br /> Դու էլ կիջնես և ընդերքում<br /> Կապրես առողջ առմիշտ։<br /><br /> Մի՞թե արևն ու հեզ լուսին<br /> Չեն զմայլվում ծովում,<br /> Ալեծածան լույս երեսին<br /> Շքեղ արտացոլվում։<br /> Քեզ չի՞ դյութում երկինքն անհուն,<br /> Կապույտը՝ ջինջ շաղով,<br /> Եվ դեմքդ չի՞ սքանչանում<br /> Անմահական ցողով»։<br /><br /> Ջուրն էր թշշում, ջուրն էր ուռչում,<br /> Կառչում էր մերկ ոտից.<br /> Սիրտը կարծես դուրս էր թռչում<br /> Սիրո վառ կարոտից։<br /> Այսպես խոսեց, այսպես երգեց,<br /> Ու մոլորվեց տղան.<br /> Կես նա ձգեց, կես սա սկեց -<br /> Աներևույթ եղան։<br /><br /> Երիտասարդ հասակում (1778) գրած իր այս գողտրիկ բալլադի մասին Գյոթեն արդեն առաջացած տարիքում (1823) արտահայտվել է բավական սառնությամբ՝ զարմանալով, որ նկարիչները նույնիսկ նկարել են բալլադը. «Նրանք նկարում են իմ «Ձկնորսը» և բոլորվին չեն մտածում, որ դա նկարչության համար պետքական չէ։ Այդ բալլադում ես սոսկ արտահայտել եմ ջրի զգացողությունը՝ այն թովչանքը, որն ամառը մեզ լողանալու է ձգում. նրանում ուրիշ ոչինչ չկա։ Մի՞թե դա հնարավոր է նկարել» (Էքերման, Զրույցներ Գյոթեի հետ, Երևան, 1975, էջ 32)։<br /> «Երգիչը» (թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի) բալլադում բանաստեղծը հայտնում է այն միտքը, թե արվեստագետի համար չի կարող լինել ավելի մեծ վարձատրություն, քան այն երգը կամ երկը, որ ինքն է ստեղծում.</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Ես երգում եմ ինչպես թռչնակ,<br /> Որ ապրում է սաղարթում.<br /> Երգն է առատ վարձը միակ,<br /> Որ իր հոգուց է հորդում.<br /> Բայց թե կուզես պատի՞վ ինձ տաս,<br /> Ընտիր գինի տուր ինձ մի թաս,<br /> Գինի՝ ոսկե գավաթում։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> Երգիչը հրաժարվում է արքայի ընծայած ոսկե շղթայից և դրա փոխարեն խնդրում է մի գավաթ ընտիր գինի, որի տակ անկասկած պետք է հասկանալ բանաստեղծին այնքան անհրաժեշտ ոգեշնչումը, ոգևորումը։<br /> Գյոթեն արհամարհանքով էր վերաբերվում ճամարտակությանը և սեղմ ոճը՝ «նեղվածքը» համարում էր բանաստեղծական իսկական արվեստի ցուցանիշ։ Այս իմաստով ուշագրավ է նրա «Բնություն և արվեստ» սոնետը, որի եզրափակիչ տողերում ընդգծվում է հենց այդ էսթետիկական սկզբունքը.<br /><br /> Կրթությամբ է, որ մարդ պիտի բարձրանա.<br /> Զուր են անկիրթ հոգիները վեր թևում,<br /> Ձգտում վսեմ կատարյալին, սիրելիս։<br /><br /> Ով մեծին է ձգտում, պիտի թանձրանա,<br /> Սեղմի մեջ է լոկ վարպետը երևում,<br /> Օրենքն է լոկ ազատություն մեզ տալիս։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> (Թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի)։</span></h5><h5 style="color: rgb(0, 0, 0); font-weight: normal;" class="heading"><span><br /> «Wandrers Nachtlied» վերնագրով Գյոթեն ունի երկու ոտանավոր։<br /> Դա «Ճամփորդի գիշերվա երգն» է - այս վերնագրով Գյոթեն ունի երկու ոտանավոր՝ առաջինը թվագրել է 12 փետրվարի 1776 թ. և ուղղված է Շառլոտա ֆոն Շտայնին, իսկ երկրորդը՝ «Բոլոր գագաթներին» սկզբնատողով, Գյոթեն փորագրել է անտառապահի տնակի տախտակե պատին՝ Կիկելհան կոչվող լեռան վրա (Իլմենաուի մոտերքում), երբ հենց նոր էր լրացել նրա 31 տարին՝ 1780 թ. սեպտեմբերի 6-ի երեկոյան։ Բանաստեղծը՝ «փոքր քաղաքի անձուկից, (....) մարդկանց տրտունջներից, պահանջներից, անուղղելի խառնիճաղանջից» փախչելու համար բարձրացել է լեռան վրա՝ Հերմանի մեծ ժայռի բարձունքից արևի մայրամուտը դիտելու և տիկին ֆոն Շտայնին երեկոյան բնապատկերը նկարագրելու համար։<br /> Վերջալույսի այս հափշտակված դիտարկումից էլ ծնվել է «Ճամփորդի գիշերվա երգը» քնարական պեյզաժը.<br /> Մութ գագաթներին<br /> Շշուկն է մարում,<br /> Ծառի կատարին<br /> Շունչ չես նշմարում։<br /> Հավքերն են լռել<br /> Անտառում մութով.<br /> Սպասիր դու էլ<br /> Կննջես շուտով։<br /> (Թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի, Հովհ. Թումանյանն իր «Լերանց շարքերը նիրհել են մթնում» հայտնի թարգմանությունն արել է ըստ Մ. Յու. Լերմոնտովի «Ãîðíûå âåðøèíû ñïÿò âî òüìå íî÷íî» թարգմանության - վերջինս ավելի շուտ փոխադրություն է Գյոթեից, որի մեջ ռուս բանաստեղծը մուծել է իր հայրենի ռուսական բնությունը։ Գիշերվա մթնում քնած լեռներ, մառախլապատ հովիտներ, փոշոտ ճանապարհ, անշարժ թփեր։ Այս ամենը գրեթե նույնությամբ փոխանցվել է Հովհ. Թումանյանի հայերեն թարգմանությանը։ Մինչդեռ Գյոթեի բնագրում գերմանական բնությունն է՝ անտառապատ լեռներ, ծառերի շնչառություն (պանթեիստ բանաստեղծին բնորոշ գիծ), գիշերվա հետ անտառում ննջող թռչուններ)։<br /> 1813 թ. օգոստոսի 29-ին՝ իր ծննդյան տարեդարձի հաջորդ օրը, 64-ամյա Գյոթեն նորոգում է փորագրությունը։ Իսկ մահից քիչ առաջ՝ 1831 թ. օգոստոսի 27-ին՝ իր ծննդյան տարեդարձի նախորդ օրը, 82-ամյա Գյոթեն վերջին անգամ այցի է գալիս անտառապահի տնակը, և պատին փորագրված բանաստեղծության վերջին տողերն այլ իմաստ են ստանում դեպի անէություն և անմահություն մեկնող բանաստեղծի համար։<br /> Արտասովոր է եղել Գյոթեի մյուս բանաստեղծության՝ «Կոփտական երգի» ճակատագիրը, որն ավարտվում է «մուրճի» և «զնդանի» փոխաբերությամբ։<br /> 1787 թ.՝ իտալական ուղևորության միջոցին, Գյոթեն ծանոթանում է իտալացի ալքիմիկոս և ոսկի խարդախող Ջուզեպպե Բալզամոյի (Կալիոստրո) արկածներին, որը նույն թվականին Հռոմի Պապի կողմից բանադրվեց ու բանտ նետվեց։ Այդ թեմայով բանաստեղծը մտահղանում է «Մեծ Կոփտա» կամ «Խորհրդապաշտները» վերնագրով մի կոմիկական օպերա։ Այս կատակերգության համար նա գրում է խրատաբանական բնույթի երկու բանաստեղծություն՝ երկուսն էլ «Կոփտական երգ» վերնագրով։ Հին եգիպտական (կոփտական) քրմի իմաստությամբ գերմանացի մեծ բանաստեղծը սովորեցնում է իր պատանի ժամանակակցին մարդ դառնալու և դաժան կյանքի պայմաններին դիմակայելու արվեստը։<br /> Եկ ականջ դիր դու խորհրդիս<br /> Ջահել օրըդ թանկ է, որդիս,<br /> Տքնիր, որ շուտ խելոքանաս.<br /> (Բառացի՝ «Սովորիր, ժամանակին խելոքանաս» - թարգմանիչ Հակոբ Հարությունյանը ճոխացրել է՝ «Հիմիկվանից պիտի վարժվես՝ կյանքում ինչպես խելոք շարժվես» (Գյոթե, «Բանաստեղծություններ», Երևան, 1946, էջ 32)։<br /> Քանզի բախտի նժարը մեր<br /> Տատանվում է միշտ վար ու վեր՝<br /> (Բառացի՝ «Բախտի մեծ կշեռքի վրա սլաքը հազվադեպ է կանգ առնում» - թարգմանիչ Հակ. Հարությունյանը բախտի կշեռքի այս պատկերավոր փոխաբերությունը, որի մեջ է հենց բանաստեղծության իմաստը, հաղորդում է պարզունակ՝ «Շատ անկայուն է բախտը մեր»)։<br /> Պիտի իջնես կամ բարձրանաս,<br /> Պիտի իշխես, շահես, տղաս,<br /> Կամ ծառայես ու տանուլ տաս,<br /><br /> Պարտվես և կամ հաղթող ելնես,<br /> Մուրճ կամ զնդան պիտի լինես։<br /> (Թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի)։<br /><br /> Վենետիկյան էպիգրամներում Գյոթեն հետևյալ կերպ է մեկնում «մուրճի» և «զնդանի» փոխաբերությունը.<br /> «Այդ զնդանը ես նմանեցնում եմ երկրին, մուրճը՝ տիրակալին,<br /> Իսկ թիթեղը՝ ժողովրդին, որ ճկվում է նրանց արանքում։<br /> Վա՜յ խեղճ թիթեղին, երբ հարվածները լոկ քմահաճ<br /> Իջնում են անտեղի, իսկ կաթսան միշտ մնում է անավարտ»։<br /> (Թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի)։<br /> Գյոթեի այս փոքրիկ բանաստեղծությունն անցնելու էր քաղաքական թեժ պայքարի բովով, հնչելու էր հետագայում ֆաշիստական զնդաններում և ռայխստագի դատավարության ժամանակ, իսկ «մուրճ և զնդան» խորհրդանիշները դրոշմվելու էին արևելյան Գերմանիայի պետական դրոշին։ «Մուրճ կամ զնդան» տողը թևավոր արտահայտություն դարձավ և անցավ տարբեր ազգերի գրականությունների միջով։ Առաջիններից մեկը այդ բանաստեղծությունը նկատեց Ավ. Իսահակյանը. վարպետի ձեռագրերի ֆոնդում գտնում ենք «Կոփտական երգի» գերմաներեն բնագիրը, արտագրված նրա ձեռքով (Գրականության և արվեստի թանգարան, Ավ. Իսահակյանի ֆոնդ II, N 2124)։ Դա մի անգամ ևս վկայում է Գյոթեի բանաստեղծության նկատմամբ նրա ունեցած հատուկ ուշադրության մասին։<br /> 1797 թ. հոկտեմբերին Շվեյցարիայում Գյոթեն լուր ստացավ Վայմարյան թատրոնի մանկամարդ դերասանուհի Քրիստիանե Բեկեր-Նոյմանի անակնկալ մահվան մասին, որի դերասանական կրթությամբ Գյոթեն անձամբ էր զբաղվել։ Եվփրոսինեի (հունարեն՝ ուրախություն, բերկրանք) դերը վերջինն էր, որ նա կատարեց օպերային ներկայացման մեջ։ Այդ լուրից ցնցված՝ նա գրեց «Եվփրոսինե» բանաստեղծությունը, որտեղ դառնությամբ խորհում է մարդկային հեղհեղուկ ճակատագրի մասին.<br /> Կյանքից մեկնող հայրը չէ միշտ գերեզմանի եզերքից<br /> Ծաղկահասակ անգին որդուն տալիս խոնարհ հրաժեշտ.<br /> Ու միշտ չէ որ մեր այս կյանքում ժիր ջահելը ջլապինդ<br /> Թույլ տարեցի աչքն է փակում, որ գոցվում է ինքն իրեն։<br /> Ա՜խ, շատ անգամ է բախտը կույր շեղում ընթացքն օրերի՝<br /> Անօգ ծերը ողբում է զուր զավակներին, թոռներին,<br /> Տե՛ս, կանգնած է կոճղը փտած, մինչ կարկուտի տարափից<br /> Ջախջախվել են ճյուղերը ճիղմ, շուրջը փռված գետնահար։<br /> (Թարգմ.՝ Ա. Մուշեղյանի, Գյոթե, Վայմարյան քնար, Երևան, 1985, էջ 104-110)։<br /> Վաղամեռիկ դերասանուհու հուշարձանն այսօր էլ կանգնած է Վայմարի մի զբոսայգում։<br /> Գյոթեի սիրային պոեզիայի բարձրակետը պետք է համարել «Էլեգիա» բանաստեղծությունը (գրված 1823 թ.), որ 74-ամյա ծերունազարդ Գյոթեի սիրատոչոր խոստովանանքն է, 19-ամյա Ուլրիկե ֆոն Լևեցովի հանդեպ տածած բուռն զգացմունքի բանաստեղծական պոռթկումը։<br /> 17-ամյա Ուլրիկե ֆոն Լևեցովի հետ 72-ամյա Գյոթեն առաջին անգամ ծանոթացավ 1821-ի ամռանը Բոհեմիայի (Չեխիա) հանքային ջրերում, որտեղ դեռատի աղջիկը հանգստանում էր մոր հետ։ Բանաստեղծի հանդիպումները կրկնվեցին 1822-ի հուլիսին նույն ամառանոցում։ Այդ հանդիպումների արձագանքն է «Aolsharfen» («Էոլյան տավիղ») բանաստեղծությունը, որ ըստ բանաստեղծի օրագրի՝ գրվել է 24.7.1822 թ. Էգեր մեկնելու ճանապարհին՝ իբրև «Սիրային-թախծալի զուգերգ անմիջապես բաժանվելուց հետո»։ Խոսքը Ուլրիկեից բաժանվելու մասին է։ Երրորդ անգամ 74-ամյա բանաստեղծը հանդիպեց 19-ամյա Ուլրիկեին 1823-ի օգոստոսին Կարլսբադի (Մարիենբադ) ամառանոցում, որտեղ և նրա արտասովոր սերը հասավ իր ապոթեոզին և նույնքան էլ հոգեցունց հանգուցալուծում ունեցավ։<br /> Ֆրիդրիխ Սորեն, որ 1822 թվին Ժնևից հրավիրվել էր Վայմար՝ իբրև թագավորի որդու դաստիարակ և հաճախ այցելում է Գյոթեին, 1823 թվի նոյեմբերի 17-ին գրառման մեջ նշում է. «Այսօր ես մի քանի րոպեով եղա Գյոթեի մոտ, և ինձ թվաց, որ Հումբոլդտի ներկայությունն ու զրույցները բարերար ներգործություն են ունեցել նրա վրա։ Նրա տանջանքները, ըստ երևույթին, միայն ֆիզիկական բնույթի չեն։ Ավելի շուտ, նրա այժմյան տանջանքների պատճառն այն է, որ նա այս ամառ Մարիենբադում բուռն համակրանք է տածել մի երիտասարդ օրիորդի նկատմամբ և այժմ պայքարում է այդ զգացմունքների դեմ» (Էքերման, Զրույցներ Գյոթեի հետ, Երևան, 1975, էջ 590)։<br /> Դեռևս մինչև »Էլեգիա»-ն բանաստեղծն Ուլրիկեին նվիրել էր մի քանի փոքրիկ ոտանավոր (գերմանացի հետազոտողներից ոմանք կարծում են, թե ոտանավորն արտահայտում է Գյոթեի հիասթափությունը, ուրեմն և գրված է «Էլեգիա»-ից ավելի ուշ, մինչդեռ մեր կարծիքով՝ ոտանավորն իր ողջ պարզությամբ թեթև առիթով գրված չափածո ընծայական է և չի պարունակում որևէ ողբերգական շեշտ), որի մեջ նա, օդերևութաբանական անպաճույճ բացատրությամբ, եղանակի փոփոխության «ծանրաչափը» շեղում է դեպի սիրո խոստովանություն՝ ակնարկելով մատաղահաս աղջկան իրեն համակած խինդն ու թախիծը։</span></h5><a href="http://www.lusamut.net/level2_.php?id=36&amp;id_2=615&amp;cat_=2&amp;s=15">Աղբյուր</a><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-4102084682634483138?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-40964483039841351602008-04-03T16:43:00.000+05:002008-04-03T16:49:10.130+05:00<span style="font-size:180%;color:#ff6600;"><strong><em>Հովհաննես Թադևոսի Թումանյան</em></strong></span> <strong>(</strong><a title="Փետրվար 19" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/%D5%93%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%BE%D5%A1%D6%80_19.html"><strong><span style="color:#009900;">Փետրվար 19</span></strong></a><strong>, </strong><a title="1869" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/1869.html"><strong><span style="color:#009900;">1869</span></strong></a><strong><span style="color:#009900;"> - </span></strong><a title="Մարտ 23" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BF_23.html"><strong><span style="color:#009900;">Մարտ 23</span></strong></a><strong><span style="color:#009900;">, </span></strong><a title="1923" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/1923.html"><strong><span style="color:#009900;">1923</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">)՝ հայ մեծագույն գրող ու բանաստեղծ, հասարակական գործիչ։ Ծնվել է </span></strong><a title="1869" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/1869.html"><strong><span style="color:#009900;">1869</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;"><span style="color:#009900;"> </span>թվականի </span></strong><a title="Փետրվար 19" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/%D5%93%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%BE%D5%A1%D6%80_19.html"><strong><span style="color:#009900;">փետրվարի 19</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;"><span style="color:#009900;">-</span>ին, Լոռվա</span><span style="color:#009900;"> </span></strong><a title="Դսեղ" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/%D4%B4%D5%BD%D5%A5%D5%B2.html"><strong><span style="color:#009900;">Դսեղ</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;"> գյուղում` հոգևորականի ընտանիքում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#330000;">Նախնական կրթությունը ստացել է հայրենի գյուղում, այնուհետև Ջալալօղլու (այժմյան՝ Ստեփանավան) դպրոցում։ 1883 թվականից շարունակել է ուսումը Թիֆլիսի Ներսիսյան Ճեմարանում, սակայն նյութական ծանր իրավիճակի պատճառով 1887թ. ստիպված եղավ թողնել դպրոցը և սկսեց աշխատել Թիֆլիսի հայ եկեղեցական դատարանում, այնուհետև Հայ Հրատարակչական միության գրասենյակում (մինչև 1893թ)։</span></strong><br /><strong><span style="color:#330000;">Թումանյանը սկսել է ստեղծագործել 1880-ականների կեսից, այդ ժամանակ էլ սկսում է համագործակցել հայկական տարբեր թերթերի ու ամսագրերի հետ։ Լայն ճանաչում է ձեռք բերում «Բանաստեղծություններ» հավաքածուի (1-2 հատոր, 1890-92) լույս տեսնելուց հետո։ Թումանյանի գրական գործունեության ամենահայտնի շրջանն է համարվում XIX դարի վերջին տասնամյակը – XX դարի սկիզբը։ Այդ ժամանակաշրջանում է, որ Թումանյանը հանդես է գալիս որպես ժողովրդի ստեղծագործական ավանդույթների վրա հիմնվող բանաստեղծ։ Իր ստեղծագործություններից շատերում, նա նկարագրում է նահապետական օրենքներով ապրող գյուղացիների կյանքը, որը լի է ներքին ու հաճախ ողբերգական հակասություններով։ Այդ թեմային են նվիրված Թումանյանի այնպիսի պոեմները, ինչպիսիք են «Մարոն» (1887, հրատարակվել է 1892թ), «Լոռեցի Սաքոն» (1889, հրատարակվել է 1890թ), «Անուշ» ողբերգությունը (1890, հրատարակվել է 1892թ)։</span></strong><br /><strong><span style="color:#330000;">1899 թվականին բանաստեղծը կազմակերպում է «Վերնատուն» գրական խմբակը, որի անդամ են դառնում բազմաթիվ հայ նշանավոր գրողներ ու բանաստեղծներ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#330000;">XX դարի սկզբին Թումանյանը հայտնի է դառնում նաև որպես հասարակական գործիչ։ 1905-07 թվականներին մասնակցում է Բաքվի հայ-թաթարական ընդհարումների հաշտեցմանը։ Ցարական կառավարության կողմից երկու անգամ ձեռբակալվում է (1908 և 1911) ու բանտ նետվում։<br />1912–1921 թթ.՝ Հայ գրողների կովկասյան միության նախագահն է։ Արդեն Հայքի խորհրդայնացումից հետո դառնում է </span></strong><a title="Հայաստան" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6.html"><strong><span style="color:#009900;">Հայաստանին</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;"><span style="color:#009900;"> </span>օգնության կոմիտեի նախագահ (1921-22)։Հովհաննես Թումանյանը վախճանվել է</span><span style="color:#009900;"> </span></strong><a title="1923" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/1923.html"><strong><span style="color:#009900;">1923</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;"> թ</span><span style="color:#009900;">. </span></strong><a title="Մարտ 23" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BF_23.html"><strong><span style="color:#009900;">մարտի 23</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">-ին, 54 տարեկան հասակում, </span></strong><a title="Մոսկվա" href="http://www.wiki.polewka.pl/hy/wiki/%D5%84%D5%B8%D5%BD%D5%AF%D5%BE%D5%A1.html"><strong><span style="color:#009900;">Մոսկվայում</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">։</span></strong><br /><strong></strong><br /><em><span style="font-size:130%;color:#3333ff;"><strong>Ամենայն Հայոց Բանաստեղծը ունի իր իքնակենսագրականը,որը ներկայացվում է ստորեւ.</strong></span></em><br /><strong><span style="color:#330000;">Մեր տոհմը Լոռու հին ազնվական տոհմերից մեկն է։ Իր մեջ ունի պահած շատ ավանդություններ։ Այդ ավանդություններից երևում է, որ նա եկվոր է, բայց պարզ չի՛, թե ո՛րտեղից։ Թե եկվոր է՛լ է, անհերքելի հիշատակարանները ցույց են տալիս, որ նա վաղուց՝ է հաստատված Լոռու Դսեղ գյուղում։<br />Իմ հայրը, Տեր Թադեոսը, նույն գյուղի քահանան էր։ Ամենալավ և ամենամեծ բանը, որ ես ունեցել եմ կյանքում, այդ եղել է իմ հայրը։ Նա ազնիվ մարդ էր և ազնվական՝ բառի բովանդակ մտքով։ Չափազանց մարդասեր ու առատաձեռն, առակախոս ու զվարճաբան, սակայն միշտ ուներ մի խոր լրջություն։ Թեև քահանա, բայց նշանավոր հրացանաձիգ էր և ձի նստող։<br />Իսկ մայրս բոլորովին ուրիշ մարդ էր։ Երկու ծայրահեղորեն տարբեր արարածներ հանդիպել էին իրար։ Մայրս – Սոնան, որ նույն գյուղիցն էր, սարում աչքը բաց արած ու սարում մեծացած, մի կատարյալ՝ սարի աղջիկ էր, ինչպես գյուղացիքն են ասում,— մի «գիժ պախրի կով»։ Նա չէր կարողանում համբերել հորս անփույթ ու շռայլող բնավորությանը, և գրեթե մշտական վեճի մեջ էին այդ երկու հոգին։ Ա՛յդ էր պատճառը, որ հայրս երբեմն թաքուն էր տեսնում իր գործը։ Շատ է պատահել, որ, մայրս տանից դուրս է գնացել թե չէ, ինձ կանգնեցրել է դռանը, որ հսկեմ, ինքը՝ ցորենը լցրել, տվել մի որևէ պակասավոր գյուղացու կամ սարից իջած թուրքի շալակը։<br />Իրիկունները, երբ տուն էինք հավաքվում, մայրս անդադար խոսում էր օրվան անցածի կամ վաղվան հոգսերի մասին, իսկ հայրս, թինկը տված՝ ածում էր իր չոնգուրն ու երգում Քյորօղլին, Քյարամը կամ ո՛րևէ հոգևոր երգ։<br />Ահա այս ծնողներից ես ծնվել եմ 1869 թվի փետրվարի 7-ին։ Մանկությունս անց եմ կացրել մեր գյուղում ու սարերում։<br />Մի օր էլ մեր դռանը մայրս ճախարակ էր մանում, ես խաղում էի, մին էլ տեսանք, քոշերը հագին, երկար մազերով ու միրուքով, երկաթե գավազանը չրխկացնելով, մի օտարական անցավ։<br />– «Հասի՛ր, էդ կլեկչուն կանչի՛ր, ամանները տանք, կլեկի»,– ասավ մայրս։ Խաղս թողեցի, ընկա ուստի ետևից կանչեցի։ Դուրս եկավ, որ կլեկչի չէ՛, այլ՝ մեր ազգականի փեսա՝ տիրացու Սհակն է։ Սկսեցի զրույց անել։ Տիրացուն խոսք բաց արավ իր գիտության մասին։<br />– Տիրա՛ցու ջան, բա ի՜նչ կըլի, մեր գեղումը մնաս, երեխանցը կարդացնես,– խնդրեց մայրս։<br />– Որ դուք համաձայնվեք, ինձ պահեք, ես էլ կմնամ, ի՜նչ պետք է ասեմ,– հայտնեց տիրացու Սհակը։<br />Գյուղումն էլ տրամադրություն կար, և, մի քանի օրից հետո, տիրացու Սհակը դարձավ Սհակ վարժապետ։ Մի օթախում հավաքվեցին մի խումբ երեխաներ, տղա ու աղջիկ շարվեցին երկար ու բարձր նստարանների վրա, եղավ ուսումնարան, և այստեղից սկսեցի ես իմ ուսումը։<br />Մեր Սհակ վարժապետը մեզ կառավարում էր «գաւազանաւ երկաթեաւ»։ Իր երկաթե գավազանը, որ հրացանի շամփուրի էր նման, երբեմն ծռում էր երեխաների մեջքին, ականջները «քոքըհան» էր անում և մեծ կաղնենի քանոնով «շան լակոտների» ձեռների կաշին պլոկում։ Ես չե՛մ կարողանում մոռանալ մանկավարժական այդ տեռորը։<br />Վարժապետի առջև կանգնած երեխան սխալ էր անում թե չէ՝ սարսափից իրան կորցնում էր, այլևս անկարելի էր լինում նրանից բան հասկանալ, մեկը մյուսից հիմար բաներ էր դուրս տալի։ Այն ժամանակ կարմրատակում, սպառնալի՝ չախի թևերը էտ ծալելով, տեղից կանգնում էր վարժապետը ու բռնում... Քիթ ու պռունկն արյունոտ երեխան, գալարվելով, բառաչում էր վարժապետի ոտների տակ, զանազան սրտաճմլիկ աղաչանքներ անելով, իսկ մենք, սփրթնած, թուքներս ցամաքած, նայում էինք ցրտահար ծտերի նման շարված մեր բարձր ու երկար նստարանների վրա։ Ջարդած էրեխային վերցնում էին մեջտեղից։ – «Արի՛»,– դուրս էր կանչում վարժապետը հետևյալին...<br />Մի երեխայի ուսումնարան ղրկելիս հայրը խրատել էր, թե՝ «վարժապետն ի՛նչ որ կասի, դու էլ էն ասա»։ Եկավ։<br />Վարժապետն ասում է՝ «Ասա՛ այբ»։<br />Նա էլ կրկնում է՝ «Ասա՛ այբ»։<br />– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում «Ասա ա՛յբ»։<br />– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում՝ «Ասա ա՛յբ»։<br />Այս երեխայի բանը հենց սկզբի՛ց վատ գնաց, և այնքան ծեծ կերավ, որ մի քանի ժամանակից «ղաչաղ» ընկավ, տանիցն ու գեղիցը փախավ, հանդերումն էր ման գալի։ Բայց մեր Սհակ վարժապետի չարությունից չէ՛ր դա։ Այս տեսակ անաստված ծեծ այն ժամանակ ընդունված էր և սովորական բան էր մեր գյուղական ուսումնարաններում։<br />Գյուղացիներից էլ շատ քչերն էին բողոքում։ Այդ ծեծերից ես չկերա, որովհետև վարժապետը քաշվում էր հորիցս, բայց մանավանդ մորիցս էր վախենում։ Չմոռանամ, որ Սհակ վարժապետին սիրում էին մեր գյուղում և մինչև օրս հիշում են։<br />Տասը տարեկան, մեր գյուղից հեռացել եմ Ջալալօղլի, ուր մեծ և օրինակելի ուսումնարան կար, այդ ժամանակ՝ Լոռում շատ հայտնի «Տիգրան վարժապետի» հսկողության տակ։ Այնտեղից էլ անցել եմ Թիֆլիս, Ներսիսյան դպրոց, որ չե՛մ ավարտել։<br />Շատ վաղ եմ սկսել ոտանավոր գրել։ 10–11տարեկան ժամանակս Լորիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ։ Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ – երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային։ Սիրային ոտանավորներից մեկը, մի դեպքի պատճառով, տարածվեց ընկերներիս մեջ ու մնաց մինչև օրս։ Ահա՛ այդ ոտանավորը.</span></strong><br /><br /><strong><span style="color:#330000;">Հոգո՛ւս հատոր,<br />Սըրտի՛ս կըտոր<br />Դասիս համար<br />Դու մի՛ հոգար.<br />Թե կա՛ն դասեր,<br />Կա՛ նաև սեր,<br />Եվ ի՜նչ զարմանք,<br />Ի՛մ աղավնյակ,<br />Որ կենդանի<br />Մի պատանի<br />Սերը սըրտում՝<br />Դաս է սերտում։<br /></span></strong><br /><strong><span style="color:#330000;">Այս ոտանավորը գրված է 1881 կամ 82 թվին։ Չեմ կարող չհիշել, որ այն ժամանակ ոտանավոր էր գրում և՛ իմ փոքր եղբայրը, որ կարդում էր ինձ հետ, և միշտ գտնում էին, որ նա ինձանից լավ է գրում։<br />Իմ տպված ոտանավորների մեջ ամենավաղ գրածը «Շունն ու Կատուն» է, որ գրել եմ 1886 թվին։ – 1888 թ. ամուսնացել եմ։ Ծառայության եմ մտել մի քանի տեղ, բայց ամեն տեղ էլ չե՛ն հավանել այնպես որ «Պոետն ու Մուզայի» մեջ ուղիղն եմ ասել։ Սկզբնական շրջանում սիրել եմ ռուս բանաստեղծ Լերմոնտովին, ավելի ճիշտը – նրա ա՛յն գործերը, որ սովորել եմ ուսումնարանում։ Բայց, հենց որ ծանոթացել եմ եվրոպական բանաստեղծների և ավելի լայն գրականության հետ, այն օրվանից ինձ համար ամենասիրելին մնում է Շեքսպիրը։</span></strong><br /><strong></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-4096448303984135160?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-81304233154110918312008-03-30T18:43:00.000+05:002008-04-03T16:51:11.563+05:00<span style="color:#ffff99;"><strong><span style="font-size:180%;">Իմաստասիրում է անմահ Թումանյանը`Հայոց ամենայն Բանաստեղծը</span></strong><br /></span><br /><span style="color:#330033;"><strong>Բանաստեղծը նոր տիպ է տիեզերքի մեջ,եթե մարդկության հետ գործ ունի,հանճար է,օրինակ Շեքսպիրը,եթե ազգի հետ գործ ունի,տաղանդ է:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Ֆուտուրիստները կարծես թե էշի փփոչը թաթախել են ներկի մեջ,կանգնեցրել կտավի մոտ քսմսել:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Չափը կյանքում եւ ամեն բանում կարեւորագույնն է:Չափը`ոսկե սանձը.մարդը երբեք ձեռքից բաց չպետք է թողնի."Հազարան բլբուլում" պատկերավոր եմ տվել` հրեղեն ձին ոսկե սանձով:Էդ ոսկե սանձը հենց էն չափն է,չափի զգացումը:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Ամենաբարձր բանը աստվածանալն է`բարձրանալ,խորանալ,ներշնչվել խոհերով ու զգացմունքներով եւ ստեղծագործել:Ինչ շատ բան է մեզ տված ու ինչ բան ենք անում. էս բոլորը խելքի բան է,ճաշակի,հասկացողության:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Ամեն բանում առաջին տեղը պիտի տալ ոճին,ճաշակին:Ոճը մեծ բան է: </strong><br /><strong></strong><br /><strong>Ստեղծագործելու հաճույքի հետ ոչինչ չի կարող համեմատվել եւ դա չպիտի խանգարի:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Աշխարհում ամեն բան հեշտ է.մի բան է դժվար`մարդ լինելը...Հեշտ բան հո չի՞ մարդ լինելը:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Գրողը մնայուն,հավերժական գործեր պիտի տա`խիտ,ուժեղ,խորը...Տաղանդավորները ապրում են մի որոշ ժամանակաշրջանում,իսկ հանճարները`բոլոր ժամանակներում:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Ես ջնջելական եմ,սեղմությւոն եմ սիրում:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Մարդիկ սովորություն չունեն երկնքին նայելու,մինչդեռ շատ է կարեւոր:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Գրել անկեղծ ու կենդանի լեզվով` դրանով է գրողի գլխավոր արժեքը:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Բանաստեղծի համար մի բառը մի ասշարհք է,եւ մեծ նշանակությւոն պիտի տա բանաստեղծը բառին:</strong><br /><strong></strong><br /><strong>Արվեստը պետք է լինի աչքի նման թափանցիկ,պարզ ու աչքի նման բարդ:</strong></span><br /><br /><strong><em><span style="color:#ff0000;">Շարունակելի</span></em></strong><br /><strong><em></em></strong><br /><strong><span style="font-size:130%;color:#3333ff;">Օ՛, ԼՈ՛ՒՌ ԿԱՑ, ԸՆԿԵ՛Ր</span></strong><br /><br /><strong><span style="color:#660000;">Օ՛, լո՛ւռ կաց, ընկե՛ր. այդ ի՞նչ ես երգում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ինչո՞ւ ես խաղաղ հոգիս փոթորկում</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ուրախ օրերի սիրելի երգով</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Եվ սիրտս վառում անցյալի կրակով…</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Քո ձայների հետ վաղուց հեռացած</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Մի ուրիշ պատկեր մտքումս երևաց.</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ահա, կենդանի կանգնեց առաջիս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Եվ, ահա, դարձյալ կարոտ ականջիս</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Հնչում է նորա ձայնը սրտալի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Որպես երբեմն, երբ սիրված էի։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Եվ մտքումս ահա լուսավորվեցան</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Հին ցնորքներս, անցքեր զանազան,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Գծերը հոգուս ծանոթ դեմքերի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Տեսարանները հայրենի երկրի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Այն օրհնյալ երկրի, ուր մի ժամանակ</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Վայելում էի լիուլի հրճվանք…</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Բայց զրկված եմ ես այժմ բոլորից.</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Դու հիշեցնում ես կորուստս նորից՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Երջանկությունս մռայլ վիճակում</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Եվ այդպես անգութ սիրտս կտրատում…</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ո՛հ, ներում եմ քեզ, չեմ հանդիմանում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Չըգիտես, հոգիս, թե ի՛նչ ես անում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Սակայն մի՛ երգիր այդ երգը ինձ մոտ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Թո՛ղ, երգիր ուրիշ մի երգ անծանոթ։</span></strong><br /><br /><strong><span style="font-size:130%;color:#33cc00;">ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ_Թմբկաբերդի առումը.</span></strong><br /><strong><span style="font-size:130%;color:#33cc00;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Թափառական աշուղին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Մեր ծնընդյան փուչ օրից,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Հերթով գալիս, անց ենք կենում</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Էս անցավոր աշխարհից։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Անց են կենում սեր ու խընդում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Մահը մերն է, մենք մահինը,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Մարդու գործն է միշտ անմահ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Որ խոսվում է դարեդար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Երնե՜կ նըրան, որ իր գործով</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Կապրի անվերջ, անդադար։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Չարն էլ է միշտ ապրում անմեռ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Անե՜ծք նըրա չար գործքին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Թե մուրազով սիրած կին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ես լավության խոսքն եմ ասում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Որ ժըպտում է մեր սըրտին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ո՞վ չի սիրում, թեկուզ դուշման,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Լավ արարքը, լավ մարդին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Է՜յ, լա՜վ կենաք, ակա՛նջ արեք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Մի բան պատմեմ հիմի ձեզ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Խոսքըս, տեսեք, ո՞ւր է գընում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Քաջ որսկանի գյուլլի պես։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Հե՜յ, պարոննե՜ր, ականջ արեք</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Թափառական աշուղին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Լավ ուշ դըրեք իմ խաղին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ամենքս էսպես հյուր ենք կյանքում</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Մեր ծնընդյան փուչ օրից,</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Հերթով գալիս, անց ենք կենում</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Էս անցավոր աշխարհից։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Անց ենք կենում... միայն անմահ</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Գործն է խոսվում լավ ու վատ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ա՜խ, երանի՝ ո՛վ մարդ կըգա</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;">Ու մարդ կերթա անարատ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#660000;"></span></strong><br /><strong><em><span style="font-size:130%;color:#33cc00;">Պոետն ու Մուսան</span></em></strong><br /><strong><em><span style="font-size:130%;color:#33cc00;"></span></em></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նըստած եմ մի օր ու միտք եմ անում .</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Միտք եմ անում, մի՛տք, ու չեմ կարենում</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մի հընար գըտնեմ՝ ցավերըս հոգամ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վեր կենամ, ասի, մեկի մոտ գընամ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կըրկին պարքտ անեմ, գըլուխը քարը,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մինչև որ տեսնենք ինչ կըլնի ճարը։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ողջու՜յն Պառնասի գըլխից սըրբազան...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ետ նայում տեսնեմ՝ իմ ծանոթ մուսան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Վե՜ր կաց, բանաստե՜ղծ, կանչում է էսպես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վե՜ր կաց, ներշընչվի՜ր, դուրս արի հանդես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Տանջվում են ահա եղբարքըդ թըշվառ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հեծում, հալածվում աշխարքից աշխարհ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երկինք են հասել արցունք ու արյուն...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ահա՝ քեզ համար բերել եմ ավյուն,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հույս տուր վըհատին, ըսփոփիր որբին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուժ տուր պանդըխտին իր երկար ճամփին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նայիր՝ աղջիկը ինչպե՜ս ծաղկել է,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Աչքերի մըթնից պայծառ ծագել է</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կյանքի արևը ու սիրտ է հուզում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Անձնվեր սիրո երգեր է ուզում...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուրախ ու անհոգ գարունն էլ ահա</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բազմել է կանաչ սարերի վըրա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ձորերը լըցվել, փըռվել հովիտում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հավքերն երգում են, ծաղկունքը փըթթում...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դու էլ ըսթափվի՜ր, երգիր քեզ նըման,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ողջունի՜ր շըքեղ գալուստը գարնան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Հերիք է, Մուսա՜, երկինքը վըկա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էլ համբերելու սիրտ ու տեղ չըկա</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էնպե՜ս կանեմ քեզ, որ դու մոռանաս</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Արյուն ու գարուն, պոետ ու Պառնաս։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Անիծված լինի էն օրն ու տարին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ գերի դառա ես քո քընարին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Քեզ հետ մըտերիմ դառնալու օրից</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Զըրկված մընացի կյանքում բոլորից...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Էն տաղա՞նդը, էն ձի՞րքն հապա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ տըվել եմ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ա՛յ խաբեբա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ահա ես էլ էդ եմ լալիս.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ինչո՞ւ էս ձիրքն էիր տալիս։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Չըգիտեի՞ր միթե այնժամ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե ինչ աշխարք պիտի ես գամ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թող լինեի մի կեղեքող,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հավաքեի միշտ փող ու փող.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Առաջ թեև «գազան» ու «ցեց»,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կդառնայի շուտով ես մեծ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վեհ բարերար</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ազգի համար.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մեռած օրըս էլ պըսակ տային.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">«Իր որբ ազգից― միակ հային»։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կամ սընգուրված մի ճոխ հիմար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ ապրում է լոկ իր համար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուտում - քընում, ելնում - ուտում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Լի՜, գո՜հ,ինչպես աղբակույտում</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հանգիստ ապրող որդը պարարտ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կըլինեի հարգի մի մարդ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նույնիսկ եթե գըլուխըս այնժամ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դատարկ լիներ հազար անգամ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Քան թե հիմա իմ գըրպանը։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ահա կյանքում էս է բանը.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե չէ՝ լինել ի ծնե գերի</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մերկ Մուսայի ու երգերի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որդիք ու կինԹողած բախտին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մերձավորի ծաղր ու ծանակ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուժից ընկել անժամանակ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Թե պոետ եմ... օ՛, ո՜չ, Մուսա՜,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մի անարդար պատիժ է սա։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Եվ ինձ մոտիկ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Փորձված մարդիկ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դեռ շատ վաղուց նըկատեցին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կըռիվ արին, խըրատեցին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե աշխարքին մըտիկ արա.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Շատ էլ խընդաց խելքիս վըրա...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Իսկ ես, ա՛խ, ես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Միշտ խենթ էսպես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գիշեր - ցերեկ թերթում գըրքեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Շինում էի դատարկ երգեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Միշտ քո քամով էի թըռչում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու միշտ բախտից հեռու փոխչում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ա՛յ ապերախտ, ի՞նչ ես ասում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էն ո՞ր բախտն ես դու ափսոսում ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ չեմ տըվել քեզ իմ ձեռքով.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Աստվածային հըզոր ձիրքով</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էս ցած կյանքից հեռու ու անթև</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թըռչել երկինք, վերև՛ վերև՛,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ցավեր, հոգսեր ողջ մոռանալ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դըժոխք իջնել, դըրախտ գընալ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Անհուն ըզգալ, թովիչ երգել...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ո՞ր բախտից եմ ես քեզ զըրկել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Օ՛, ո՛ր բախտից... ա՜յ սևերես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ահա շարեմ հիշիր ու տե՜ս։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ինձ մի անգամ առան-տարան</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հաշվապահի ուսումնարան,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Շատ խոսեցին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Համոզեցին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե կավարտես էս դըպրոցում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ատեստատը հետո ծոցում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուր որ գընաս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Տեղ կունենաս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Լա՛վ փողով տեղ բուղգալտերի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Խազեյինդ էլ տարեցտարի</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Միշտ կավելցընի քո ռոճիկը,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վերջը վըրան և... աղջիկը։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց դու եկար միտքըս մըտար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ինձ չըթողիր տեղըս դադար.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դավթարն աչքիս դարձավ դաժան,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թիվ, կոտորակ, թըվանըշան</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուղեղիս մեջ դարձան որդեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Քիչ էր մընում սիրտըս պայթեր.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես ել խըրթնած խենթ երեխա՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Փող ու աղջիկ թողի, փախա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե չեմ կարող, ես չեմ կարող,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես գըրող եմ, գըրո՛ղ, գըրո՛ղ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Սակայն էլի բախտըս ժըպտաց</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ձեռըս բըռնեց տարավ հանկարծ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու պիսերի տըվավ պաշտոն։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ո՜չ լի օր կար ինձ և ոչ տոն։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մեծավորըս էնքան սիրեց ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հին գըրչակոթն ինձ նըվիրեց.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ընկերներս էլ ինձ դաս տըվին</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Ոնց պըլոկել խընդրատվին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց դու էլի եկար գըտար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Խաղաղ գործիս մեջը մըտար.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես էլ հիմարս՝ իսկույնևեթ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վեճ բաց արի ամենքի հետ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե ի՞նչ բան է՝ խեղճ գյուղացուն</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գերի շինել՝ ողջ տարին բուն</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Տանել, բերել ու թալանել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Այրու պըղինձն աճուրդ անել...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էս բոլորը քիչ էր կարծես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էնքան արիր, սատանի պես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ գըրեցի մեծիս պարսավ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նա էլ ― կո՜րի, կո՜րի, ասավ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մենք ենք տալի քեզ փող ու վարձ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դու, Մուսայի խելքով ընկած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վեր ես կենում մեր դեմ խոսում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էդպես պիսեր մենք չեն ուզում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Սակայն աստված մեծ է գութով.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հայտնի կանտոր ընկա շուտով։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Լավ էր, ասի, այսուհետև</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կապրեմ ազատ, գործըս թեթև։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հետըս եկար մըտար կանտոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գործերըս արիր խառնուփընթոր.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Քու երեսից հենց նույն տարին</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Իմ պաշտոնից ինձ դուրս արին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էսպես եղա ես խայտառակ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Համ էլ ընկա պարտքերի տակ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">(Հո պոետի պարտքն էլ գիտես.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էդ լոկ պարտք չի ուրիշի պես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Այլ ազգային մի մեծ առակ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վեճ ու վըճիռ ծանր ու բարակ)։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ո՞ր մեկն ասեմ, ո՞րը թողնեմ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երբ որ տեսան շընորք չունեմ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Այնուհետև քանի անգամ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ծանոթ, ընկեր, լավ բարեկամ՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Տերտերության տըվին խորհուրդ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ա՛յ քեզ մեծ ժամ, լավ ժողովուրդ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Փարթամ քելեխ, հարգ, մեծարանք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հարստություն, հանգիստ, հեշտ կյանք...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Իսկ ես՝ անփորձ, անխելք հիմար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ողջ մերժեցի լոկ քեզ համար.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Պատրաստ կյանքից, բախտից փախած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գանձանակի թեփշին թողած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Քընարն առա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Պոետ դառա ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երգ ու տաղով մըտա հանդես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հե՜յ, Մուսայի ընկերն եմ ես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ձեն տըվի ես ոգևորված։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հա՜, հա՜, հա՜, հա՜, բիրտ հըռհըռաց</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ժողովուրդը միաբերան,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թըռցրել է խելքն էս խեղճ տըղան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հեռո՛ւ կորի, խե՜նթ պատանի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ անպիտան գործի, բանի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուշք ու միտքըդ տըվել երգին՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մի չես նայում էս աշխարքին...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մենք մարդիկ ենք - գործ ենք անում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Խենթ-մենթ բաներ չենք հասկանում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես գոչեցի. ― խավա՜ր ամբոխ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Պաշտում ես դու լոկ փայլ ու փող,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Չես հասկանում դու պոետին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ե՜ս, երկընքի քընքույշ որդին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երգում եմ սե՜ր, ճըշմարտությո՜ւն...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու գընացի խըմբագրատուն։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Տեր խըմբագիր, պոետ եմ նոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բերել եմ ձեզ ոտանավոր.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ահա կարդամ ակա՛նջ դըրեք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ձեր հանդիսում տեղավորեք։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">«Սևորա՜կ աչքեր, սևորա՜կ աչքեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հալածում եք ինձ դուք օր ու գիշեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նայում եք անթարթ իմ հոգու խորքում...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ինչո՞ւ չեք քընում, ինչո՞ւ չեք փակվում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բանաստեղծն արդեն տանջանքից հոգնել՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուզում է քընել, հավիտյա՜ն քընել...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դուք էլ քընեցեք, սևորա՜կ աչքեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ցերեկըս անցել է, գիշեր է, գիշեր...»</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ոչինչ, կոկիկ է։ Խոսելով անկեղծ՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դուք վատ չեք գըրում, պա՛րոն բանաստեղծ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ամեն տողում տասն են վանկերը,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց ինձ աղքատ են թըվում հանգերը։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հապա մի տըվեք, ուղղեմ ես հիմա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Տեսեք՝ թե որքան սահուն դուրս կըգա։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուղղում եմ ես միշտ մեր պոետներին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էսպես եմ պոետ շինել բոլորին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">«Սևորա՜կ աչքեր, սևորա՜կ աչքեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հալածում եք դուք ինձ ինչպես քաջքեր...»</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես իսկույն ինչպես հալածված քաջքից՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Փախա խըմբագրից ու իրեն աչքից,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երգերըս ուղիղ տարա տըպարան.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դուրս եկավ եսպես մի նոր երգարան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Այնժամ մըտրակող մի թունդ պուբլիցիստ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հայտնի քըննադատ, բազմագետ ու խիստ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Սաստիկ վըրդովված, անաչառ հոգով</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ծաղրի առավ ինձ իրեն «ակնարկով»։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ես դեմ եմ, ասավ, բանաստեղծության,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Զըզվեցնում է ինձ էդ երգի Մուսան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ո՜չ մըտքեր են պետք, ո՜չ ձիրք և ոչ խելք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Բառեր ու հանգեր - և ահա քեզ երգ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հենց նոր դուրս եկած էս խակ տըղան էլ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գըլխից էս տեսակ բաներ է հանել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ուրի՜շ բան էին հին պոետները...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նըրանք էլ մեռան, տարան հետները</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Տաղանդ ու երգեր. ամե՜ն, ամեն բան</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մըտավ նըրանց հետ խավար գերեզման...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դարձավ անապատ...էլ ո՞վ է մընում...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էլ ուրիշ պոետ մենք չենք ընդունում...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որքան ծաղրում ենք, սըրանք չեն լըռում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ոչ էլ մեր ուզած բաներն են գըրում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ո՜վ բըրետների, կույրերի երկիր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դու մի՛ հավատար, իմ հե՛գ որդեգիր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես էն հանգուցյալ լավերից նույնպես</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Լըսել եմ հաճախ գանգատներ պես-պես։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Սպանում են դեռ ծաղրով ու թույնով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ապա պըճընվում նըրանց անունով.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Լափում են նըրանց վաստակը արդար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու նորից... նույն հին կըռիվը վատթար...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երդվում եմ ահա ճառագող օրով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վառ Ավրորայի մաքուր շողերով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Խոսում ես դու էն չըքերի մասին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ միշտ անտեղյակ առաջին լուսին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Չեն հըրճվում նըրա ծագման հանդիսով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Միայն կեսօրին ապուշ երեսով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ելնում են մըռայլ, տեսնում քընեած՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գըլխների վերև արևը կանգնած.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու ծունկ են չոքում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Օրհներգ են երգում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հի՜ն օրհներգություն ու հի՜ն հըրեշներ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց միթե՞ նըրանք ապրում են անմեռ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Եվ էդպես անհաշտ էսօր էլ քեզ հետ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ի՞նչ հըրեշ, Մուսա՛, ի՞նչ կույր ու բըրետ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ի՞նչ բաներ ես դու քեզնից հընարում...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Բանաստեղծ եմ ես, հայտնեցի հըպարտ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Դըժվար է, ասավ, երբ անգործ է մարդ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Բանաստեղծ եմ ես, կըրկնեցի մեկ էլ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Հասկացա՛նք, ասավ, պարապ ես եղել...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Եվ խեղճ ընկերըս երբ որ՝ սըրտացավ՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Սա էլ պետքական մի մարդ է, ասավ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էնպես ծիծաղեց մեր աղան փառփառ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ և— հասարակ և մեծ վեհափառ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ով որ իմացավ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ծիծաղը պըրծավ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց վերջն ավելի պարզեց խընդիրը,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երբ հոդված գըրեց մեր լըրագիրը։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Բանաստեղծն, ասավ, թո՛ղ մի գործ շինի</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ հացի, վարձի դառնա արժանի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե չէ համառի ու մընա պոետ՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ի՞նչ հաշիվ ունի ազգը նըրա հետ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ազգը հո նըրան չի խընդրում գըրի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թերթն էլ փող չունի՝ թե որ վըճարի...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թո՛ղ գընա ապրի իրեն գըրիչով...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էսպես ենք դատում մեր մաքուր խըղճով։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ներշընչման համարԷսպես է հարմար.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Ով սովից մեռել՝Նա՛ է լավ գըրել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կարող ենք մենք էլԷսպես մըտրակել</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու ծաղրել մի-մի,Որ առաջ դիմի...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ո՜վ ախոռ - երկիր, մըտրակի՝ մարդիկ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դե՛, ե՛կ, սիրելի՛ս, տանեմ քեզ երկինք.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էնտեղ երջանիկ ոգիների հետ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Զըվարթ կըխընդաս ու կերգես հավետ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կամ կուզես թըռցնեմ, հանեմ Ոլիմպոս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ նեկտար ըմպես, ճաշակես ամբրոս։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Իմ ազնի՛վ Մուսա՜,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ա՛յ, է՛դպես խոսա։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Իրավ, էս կյանքից ես շատ եմ զըզվել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ի՜նչ երանություն՝ երկընքում սուզվել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Էն չըքնաղներին, որոնք, անկասկած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նըման չեն իսկի մեր հայոց կանանց </span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Լինել միշտ ընկերՈւ սիրո երգեր</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հորինե՛լ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ձոնել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երկրային չընչին հոգսերը թողած.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կամ, ոտներն հանգիստ </span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">ժայռերից կախած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նըստել Պառնասի երջանիկ գըլխին</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու բարձրից նայել էս հիմար խալխին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց ես ունեմ կին, շատ երեխաներ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նըրանց բանն էնտեղ ի՞նչպես կըլիներ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Օ՜, երբ Պառնասի գագաթ վերանաս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Զավակներ ու կին պիտի մոռանաս։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ո՜վ դու անիրավ, ի՞նչ եմ արել քեզ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ ինձ իմ տանից էդպես բաժանես։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Չէ՛, լավ է կըրկին, որ երկրում մընամ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ծաղրի, նեղության մի կերպ դիմանամ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Քո կամքը լինի, ազա՛տ բանաստեղծ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ընտրի՛ր, ուր կուզես՝ երկինք թե երկիր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց միշտ, ամեն տեղ եղիր դու անկեղծ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մաքուր, սըրտալի քո ե՛րգը երգիր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կանգնի՛ր միշտ վերև,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ու ինչպես արև՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նայի՛ր լուսավոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Պայծառ ու հըզոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Քո կոչումն է դա.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Եվ, ինձ հավատա՛,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բոլոր գանձերը, գոհարներն անգին</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Չարժեն կարճատև քո ներշընչանքին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ա՜յ, դու սատանա՜, է՞լ կուզես խաբել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մեծ-մեծ խոսքերով աչքերըս կապել...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ա՛յ, դու կեղծավո՛ր, սիրուն անպիտան.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես լավ եմ տեսնում այժըմ ամեն բան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դու ինձ ես մենակ միամիտ գըտել.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Հապա դե խոսիր ուրիշի մոտ էլ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ա՛յ, թեկուզ մեզ մոտ, հենց իմ կընկանը </span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Ասա՛, թե մենակ փողը չի բանը...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բայց ի՛նչ եմ ասում. հայոց գըրողը</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Վաղուց է արդեն ճանաչել փողը.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Եվ երկար, երկար մեր ողջ հանճարով</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մըտածել ենք մենք դըժար օրերով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գըրողի պըսա՞կ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թե՞ փողի քըսակ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Եվ լավ ենք վըճռել...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Դեհ, գընա՛, Մուսա՛.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գըրադարանս շինում եմ կասսա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Թըքում եմ և քեզ և քո պըսակին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երկըրպագում եմ փողի քըսակին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">«Փողի քըսա՜կը, փողի քըսա՜կը,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բարձրացընում է մարդու հասակը,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Գեղեցկացնում է հըրեշ տըգեղին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Սըրբագործում է գարշն ու աղտեղին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նըրա ուժն է՝ որ դարձընում է լոկ</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Անասուններին հարգի ու խելոք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կույսին, զառամին մոտեցնում իրար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Չարին, վաշխառվին շինում բարերար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Պըճնում ճակատը լիրբ ավազակի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Կանգնեցնում արձան անվախճան փառքի։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նա է միշտ շարժում դատողի լեզուն,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նա՜ է հասցընում աղոթքն աստըծուն,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նըրա վըրա է աշխարքը կանգնած.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Նա մեր հոգին է, մեր երկրորդ աստված։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Պոետն էլ բընավ թե խոսել է վատ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Տուժել է սաստիկ, զըղջացել է շատ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Եվ այժմ, ահա, խելքի է եկել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Սկսել է նըրան օրհնություն երգել»։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես էն եմ ասում, թե մեր աշխարհում</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Պոետները ողջ տըխրել են, ցավել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Որ իրենց երգի քընար ես տըվել...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես էլ...ի՞նչ ասեմ... մեղավոր եմ ես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ծույլ ու անշընորհք. անպետք, սևերես...</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մեր խեղճ տանըցիք ո՜րքան նախատում </span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">―Բայց ես՝ միշտ համառ, չէի հավատում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մինչև լըսեցի մի մեծ պարոնի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մեր մեջ շատ խելոք ու շատ անվանի։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Մի օր ինձանից արավ հարցուփորձ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Ունի՞ս, հարցրեց, մի պաշտոն կամ գործ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Երգըս որ լըսեց իմ դըժբախտ Մուսան,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Իսկույն հավաքեց իր փասա-փուսան.</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">― Դե՜հ, մընաս բարյավ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Անսի՛րտ, անիրա՜վ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ես էսքան տարի</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Ինչ որ քեզ արի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Բոլորն ուրացար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#990000;">Փողապաշտ դարձար...</span></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-8130423315411091831?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-138906146622348982008-03-28T19:58:00.000+04:002008-03-28T21:17:51.140+04:00<span style="font-size:180%;color:#33cc00;"><strong>Անմահ Լոռեցու քնարերգությունը</strong></span><br /><br /><strong><span style="color:#ff6600;">Կանաչ վիթխարի ընկուզենում տակ</span></strong><br /><br /><strong><span style="color:#000066;">Կանաչ, վիթխարի ընկուզենու տակ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Իրենց հասակի կարգով, ծալպատակ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Միասին բազմած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մի շըրջան կազմած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քեֆ էին անում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եվ ուրախանում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մեր հըսկա պապերն ու մեր հայրերը՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Գյուղի տերերը։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մենք, առույգ ու ժիր գեղջուկ մանուկներ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երեք դասընկեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Նըրանց առաջին գըլխաբաց կանգնած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ձեռքներըս խոնարհ սըրտներիս դըրած,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Զի՜լ, ուժեղ ձայնով նըրանց ըսպասում—</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Տաղ էինք ասում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երբ զըվարթաձայն մեր երգը լըռեց,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մըռայլ թամադեն բեղերն ոլորեց,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Նըրա հետ վերցրին լիք բաժակները</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բոլոր մեծերըՈւ մեզ օրհնեցին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">— «Ապրե՛ք, երեխե՛ք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բայց մեզ պես չապրեք...»</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">ժամանակ անցավ, նրանք էլ անցան,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Զըվարթ երգերըս վըշտալի դարձան.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եվ ես հիշեցի մեր օրը լալիս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թե մեզ օրհնելիսԻնչու ասացին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">— «Ապրե՛ք, երեխե՛ք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բայց մեզ պես չապրեք...»</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Խաղաղությո՜ւն ձեզ, մեր անբա՛խտ պապեր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ձեզ տանջող ցավը մե՛զ էլ է պատել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Այժըմ, տըխրության թե քեֆի ժամին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մենք էլ՝ օրհնելիս մեր զավակներին՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ձեր խոսքն ենք ասում.— </span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">«Ապրե՛ք, երեխե՛ք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բայց մեզ պես չապրեք...»</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#ff0000;">Հայոց վիշտը</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հայոց վիշտը անհուն մի ծով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Խավար մի ծով ահագին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Էն սև ծովում տառապելով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Լող է տալիս իմ հոգին:</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մերթ վայրացկոտ ծառս է լինում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մինչև երկինք կապուտակ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ու մերթ հոգնած սուզվում, իջնում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Դեպի խորքերն անհատակ:</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ոչ հատակն է գտնում անվերջ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ու ոչ հասնում երկնքին…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հայոց վշտի մեծ ծովի մեջ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Տառապում է իմ հոգին:</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#ff0000;">Վերջին խոսք</span></strong><br /><br /><strong><span style="color:#000066;">Հեռո՛ւ, ո՛վ սուրբ խաղաղություն,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մենք քեզ համար չունենք անկյուն</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մեր հալածված հայրենիքում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եվ մեր ցաված սրտի խորքում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Գնա դեպի այն լեռները,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ուր որ հովիվն ու գառները</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ապահով են պատառողից,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մենք ազատ չենք ահ ու դողից։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Գնա՛, հանգիր այն դաշտերում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ուր որ իրար էլ չեն տիրում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եղբայր-մարդիկ, և հերկելով</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քեզ օրհնում են սուրբ երգերով։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Գնա դեպի երանավետ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Այն վայրերը, ուր կյանքի հետ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Խաղ չեն անում զվարճության</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կամ հեշտության համար միայն։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Իսկ մենք ցավով լեցուն սրտով</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անկարող ենք միշտ անվրդով</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ե՛վ քուրդերի լուծը տանել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ե՛վ քեզ օրհնել փառաբանել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հեռո՛ւ, ո՛վ սուրբ խաղաղություն,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մենք քեզ, իբրև մի լոկ անուն,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երանությամբ միշտ հիշելով</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Պիտի կռվենք մեռցնող սրով։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#ff0000;">ԿԱՐՈՏՍ</span></strong><br /><br /><strong><span style="color:#000066;">Սըրտիս թագուհի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կարոտել եմ քեզ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ա՜խ, ի՜նչ կըլինի</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հանկարծ հայտնըվես</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եվ, թեկուզ իսկույն</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Դարձյալ չըքանաս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ինչպես գիշերվան</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կարճատև երազ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Միայն թե տեսնեմ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Պատկերըդ մեկ էլ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Միայն թե ասեմ՝</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՜նց եմ կարոտել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#ff0000;">ՀՐԱԺԵՇՏ</span></strong><br /><br /><strong><span style="color:#000066;">Այստեղ ահա կըբաժանվենք.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մնաս բարյավ, սիրելի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Այսպես ես չեմ ցավել երբեք</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Դառնությունով սիրտս լի։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Այստեղ ահա քեզ թողնում եմ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եվ չգիտեմ, ուր կերթաս.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կասկածներից ես դողում եմ...</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թող պահպանե քեզ աստված։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ա՛խ, առանց քեզ տխուր կյանքիս,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Օրը տարի կդառնա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բայց ուր լինիս, դարձյալ հոգիս</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Շուրջդ պիտի թրթռա։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մնաս բարյավ, բայց միշտ հիշիր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Որ քեզ շատ եմ կարոտել.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եվ տեսության ժամի համար</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Չըմոռանաս աղոթել։<br /></span></strong><br /><em><span style="font-size:130%;color:#33ff33;"><strong>Քառյակներ</strong></span></em><br /><br /><strong><span style="color:#000066;">Վերջացա՜վ…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կյանքս մաշվեց, վերջացա՜վ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ինչ հույս արի` փուչ ելավ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ինչ խնդություն` վերջը ցա՜վ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ա՛նց կացա՜ն…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Օրերս թռան, ա՛նց կացա՜ն.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ախ ու վախով, դարդերով</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Սիրտըս կերա՜ն, ա՛նց կացա՜ն։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՞ւր կորա՜ն…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մոտիկներըս ո՞ւր կորա՜ն.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ինչքան լացի, ձեն ածի`</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ձեն չի տվին, լո՜ւռ կորան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ե՛տ չեկավ…<br />Գնա՜ց գնա՜ց, ետ չեկավ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անկուշտ մահին, սև հողին</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Գերի մնաց, ետ չեկավ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հիմի բացե՜լ են հանդես</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երգիչները իմ անտես</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ջա՜ն, հայրենի՛ ծղրիդներ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՞վ է արդյոք լսում ձեզ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երկու դարի արանքում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երկու քարի արանքում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հոգնել եմ նոր ընկերի</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ու հին ցարի արանքում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Առատ կլինի կինը արդ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կնկնի էգի գինը արդ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կբարձրանա նրա տեղ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ազատ, անկախ կինը մարդ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մինչև էսօր իմ օրում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մարդ չեմ տեսել ես շորում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մարդը մերկ է ու անինչ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Սիրտ ունի լոկ իր փորում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ծով է իմ վիշտն, անափ ու խոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Լիքն ակունքով հազարավոր.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Իմ զայրույթը լիքն է սիրով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Իմ գիշերը` լիքն աստղերով։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քանի՜ մահ կա իմ սրտում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թափուր գահ կա իմ սրտում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Չէ՛, դու էլ ես մահացու.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մահի ահ կա իմ սրտում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կյանքից հարբած անցավոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ահա դարձյալ անցավ օր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Դու վազում ես դեպի մահ </span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">-Մահը բռնում հանցավոր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ե՛տ եկե՜ք…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Գարնան վարար գետ եկե՛ք</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անցա՜ծ օրեր, խի՛նդ ու սե՛ր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Դարձե՜ք, իրար հետ եկե՜ք։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հին աշխարհքը ամեն օր</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հազար մարդ է մտնում նոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հազար տարվան փորձն ու գործ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ըսկսում է ամեն օր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՜վ իմանա` ո՛ւր ընկանք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քանի՛ օրվա հյուր ընկանք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Սերն ու սիրտն էլ երբ չկա`</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կրա՜կ ընկանք, զո՜ւր ընկանք։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ինչքա՜ն ցավ եմ տեսել ես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Նենգ ու դավ եմ տեսել ես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Տարել, ներել ու սիրել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">-Վատը` լավ եմ տեսել ես։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քանի՜ ձեռքից եմ վառվել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Վառվել ու հուր եմ դառել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հուր եմ դառել` լույս տվել,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հույս տալով եմ սպառվել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երազումս մի մաքի</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մոտս եկավ հարցմունքի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">― Աստված պահի քո որդին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՞նց էր համը իմ ձագի…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մընացել է բերդը մեզ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հաղթանակի երթը մեզ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անց են կացել` ով կային,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հիմի կգա հերթը մեզ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հոգիս` տանը հաստատվել</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">-Տիեզերքն է ողջ պատել.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Տիեզերքի տերն եմ ես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՞վ է արդյոք նկատել։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՜նց է ժպտում իմ հոգին</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Չարին, բարուն,― ամենքին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Լույս է տալիս ողջ կյանքիս</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ու էն ճամփիս անմեկին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ի՜նչ ես թռչում, խև-դև սի՛րտ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հազար բանի ետև, սի՛րտ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ես ո՞նց հասնեմ հազար տեղ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քեզ պես թափով, թեթև, սի՛րտ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Իմ սո՜ւր, արթուն ականջում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մի խոր էչն է միշտ հնչում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անհո՜ւն, անքո՜ւն կարոտով</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Իրեն մոտ է ինձ կանչում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մի հավք զարկի ես մի օր.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թըռա՜վ, գընաց վիրավոր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թըռչում է միշտ իմ մըտքում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թևը արնոտ ու մոլոր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երկու շիրիմ իրար կից,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հավերժական լուռ դըրկից,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թախծում են պաղ ու խորհում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թե` ի՜նչ տարան աշխարհքից։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՞վ է ձեռքով անում, ո՞վ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հեռվից անթիվ ձեռքերով.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">-Ջա՜ն, հայրենի՛ անտառներ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Դուք եք կանչում ինձ ձեր քով։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Աշնան ամպին ու զամպին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մոլոր նըստած իր ճամփին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Լոռու հանդում մի արտուտ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Նայում է միշտ իմ ճամփին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կըլթացնում են, արտորում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Արտուտները արտերում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Թըռչում մանուկ հոգուս հետ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ճախրում, ճըխում եթերում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">…Կյանքն ահա.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">-Սընունդ, ծընունդ մինչև մահ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մընացածը ողջ նըրանց</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կամ հաճույքն են և կամ ահ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բերանն արնոտ Մարդակերը էն անբան</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հազար դարում հազիվ դառավ Մարդասպան.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ձեռքերն արնոտ գընում է նա դեռ կամակար,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ու հեռու մինչև Մարդը իր ճամփան։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Նա մի առյուծ, ես մի գառ</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Իմ սրտի հետ խելագար</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անհավասար կռվի մեջ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քարշ եմ գալի ես տկար։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մեռա՜ն, մեռա՜ն … </span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Եվ, ահա,Խառնվել են կյանք ու մահ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Չեմ հասկանում աշխարհքի</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">«Կան ու չկան» ես հիմա։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Արևելքի եդեմներինիջավ պայծառ իրիկուն,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հեքիաթական պալատներում ըսպասում են իմ հոգուն.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ի՜նչ եմ շինում էս ցեխերում,աղմուկի մէջ վայրենի…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ա՜խ, թէ նորից գտնեմ ճամփան,դեպի էնտե՜ղ, դեպի տուն…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ազատ օրը, ազատ սերը,ամեն բարիք իր ձեռքին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Տանջում, տանջվում, որոնում էու դժբախտ է նա կըրկին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Է՜յ անխելք մարդ, ե՜րբ տի թողնեսապրողն ապրի սրտալի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ե՞րբ տի ապրես ու վայելեսԷս աշխարքը շեն ու լի։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հէ՜յ ագահ մարդ, հե՜յ անհոգ մարդ,միտքդ երկար, կյանքըդ կարճ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քանի՜ քանիսն անցան քեզ պես,քեզնից առաջ, քո առաջ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ի՜նչ են տարել նըրանք կյանքից,թե ի՛նչ տանես դու քեզ հետ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Խաղաղ անցիր, ուրախ անցիրերկու օրվան էս ճամփեդ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Դու մի անհայտ Բանաստեղծ ես,չըտեսնված մինչ էսօր.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Առանց խոսքի երգ ես թափումհայացքներով լուսավոր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ես էլ, ասենք, զարմանալիԸնթերցող եմ բախտավոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Որ կարդում եմ էդ երգերըԷսքան հեշտ ու էսքան խոր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Քուն թե արթուն` օրիս շատըերազ եղավ, անցկացավ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երազն էլ, նուրբ ու խուսափուկ,վըռազ եղավ, անցկացավ.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Վըռազ անցան երազ, մուրազ,ու չհասա ոչ մեկին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կյանքըս թեթև տանուլ տվածգըրազ եղավ, անցկացավ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՞ր աշխարքում ունեմ շատ բան,միտք եմ անում` է՞ս, թե էն.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մեջտեղ կանգնած միտք եմ անում,չեմ իմանում` է՞ս, թե էն.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Աստված ինքն էլ, տարակուսած,չի հասկանում ինչ անի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Տանի՜, թողնի՜,- ո՞րն է բարին,ո՞ր սահմանում` է՞ս, թե էն։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մեր կյանքը-կարճ մի վերելք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անցնել հանգիստ ամենտանջանք ու վայելք,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ապրել անբախտ, անցնել անհաղթ- հոգիանալու նորեն</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Նյութից զատված, անմահացած- վերադառնալ դեպ իրեն։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կորցրել եմ, ո՞ւր գըտնեմ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Տեղըդ իմաց տուր` գըտնեմ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ման եմ գալի էս մըթնում</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մեզ մոտ գալու դուռ գըտնեմ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երնեկ էսպես` անվերջ քեզ հետ`իմ կենքի հետ լինեի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հազար երնեկ` դաշտում մենակ`երկնքի հետ լինեի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բայց ո՜վ կտա էն վայելքը`ինքըս ինձ էլ չըզգայի,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ու հալվեի, ծավալվեի,ամենքի հետ լինեի…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Լուսը լուսին Քո ժպիտն էիմ երեսին ճառագում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երբ, ա՛խ, արդեն անբույժ զարկված,դեպի հողն եմ ես հակվում.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Էսպէս էն վառ արեգակիշողերի տակ կենսածոր</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կայծակնահար կաղնին ոտքի`չորանում է օրեցօր։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Առատ, անհատ` Աստծու նըման`միշտ տեղալուց հոգն էլ եմ ես.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հոգիս ծարավ` սըրան-նըրանմըտիկ տալուց հոգնել եմ ես.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Մինը պիտի գար իմ դեմը`ճոխ ու շըռայլ անհաշիվ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ամեն ճամփում ըսպասելուցու փընտրելուց հոգնել եմ ես։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հե՜յ ճամփանե՛ր, ճամփանե՛ր.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Անդարձ ու հին ճամփաներ,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ովքե՞ր անցան ձեզանով,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՞ւր գնացին ճամփաներ։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">― Տիեզերքում աստվածայինմի ճամփորդ է իմ հոգին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Երկրից անցվոր, երկրի փառքինանհաղորդ է իմ հոգին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հեռացել է ու վերացելմինչ աստղերը հեռավոր,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Վար մնացած մարդու համարարդեն խորթ է իմ հոգին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Խայամն ասավ իր սիրուհուն.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">-«Ոտըդ ըզգույշ դիր հողին,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ո՜վ իմանա ո՜ր սիրունիբիբն ես կոխում դու հիմա…»:</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Հեյ ջա՜ն, մենք էլ ըզգույշ անցնենք,ո՜վ իմանա,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">թե հիմիԷն սիրուհու բի՞բն ենք կոխում,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">թե հուր լեզուն Խայամի։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ի՜նչ իմանաս ըստեղծողիգաղտնիքները անմեկին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ընկեր տըվավ, իրար կապեցԷս աշխարհքում ամենքին.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Բանաստեղծին թողեց մենակ,մե՜ն ու մենակ իրեն պես,</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Որ Իրեն պես մըտիկ անիամեն մեկին ու կյանքին։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Կյանքս արի հրապարակ,ոտքի կոխան ամենքի.</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Խափան, խոպան ու անպըտուղ,անցավ առանց արդյունքի։</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ի՜նչքան ծաղիկ պիտի բուսներ,որ չըբուսնավ էս հողին…</span></strong><br /><strong><span style="color:#000066;">Ի՜նչ պատասխան պիտի ես տամհող ու ծաղիկ տվողին…</span></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-13890614662234898?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-21257993125545669072008-03-26T20:05:00.000+04:002008-03-26T20:10:37.059+04:00<strong><span style="font-size:180%;color:#33cc00;">Սայաթ-Նովա</span></strong><br /><br /><strong><span style="color:#330000;">(Արութին, Հարություն. </span></strong><a class="mw-redirect" title="Հունիս 14" href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%AB%D5%BD_14"><strong><span style="color:#330000;">Հունիս 14</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">, </span></strong><a title="1722" href="http://hy.wikipedia.org/wiki/1722"><strong><span style="color:#330000;">1722</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">, </span></strong><a class="mw-redirect" title="Թիֆլիս" href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B9%D5%AB%D6%86%D5%AC%D5%AB%D5%BD"><strong><span style="color:#330000;">Թիֆլիս</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;"> - </span></strong><a class="mw-redirect" title="Սեպտեմբեր 22" href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%A5%D5%BA%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80_22"><strong><span style="color:#330000;">Սեպտեմբեր 22</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">, </span></strong><a title="1795" href="http://hy.wikipedia.org/wiki/1795"><strong><span style="color:#330000;">1795</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">, </span></strong><a class="mw-redirect" title="Թիֆլիս" href="http://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B9%D5%AB%D6%86%D5%AC%D5%AB%D5%BD"><strong><span style="color:#330000;">Թիֆլիս</span></strong></a><strong><span style="color:#330000;">), միջնադարյան հայ բանսատեղծ-աշուղ։ Ամենայն հավանականությամբ Սայաթ-Նովայի նախնիները Թիֆլիս են եկել Կիլիկյան Հայաստանից։ Սայաթ–Նովաների ընտանիքը Թիֆլիսի քաղաքային արհեստավորներից էր։<br />Սայաթ–Նովայի մանկությունն ու պատանեկությունը անցել է Թիֆլիսում։ Սովորել է գրել–կարդալ հայերեն, վրացերեն, իմացել է նաև արաբերեն այբուբենը։ 12 տարեկանից նրան տվել են արհեստի. սովորել է ջուլհակություն և կարճ ժամանակում այնքան է հմտացել, որ կտավը հինելու և գործելու նոր դազգահ է պատրաստել։<br />Երգին և երաժշտությանը նրան հմայել են դեռ փոքրուց։ Մինչև երեսուն տարեկանը Սայաթ–Նովան կատարելագործվել է աշուղական արվեստի մեջ, սովորել եղանակներ և պարզ ու խառը չափեր, հորինել խաղեր՝ հարմարեցնելով հատուկ մեղեդիներ, և կատարել ժողովրդական հավաքույթների ժամանակ։ Հավանաբար, երկար տարիներ շրջել է Մերձավոր Արևելքում, եղել Պարսկաստանում, Հնդկաստանում և Օսմանյան կայսրությանը ենթակա երկրներում, ուխտի գնացել հայ աշուղների հովանավոր Մշո Ս.Կարապետի վանքը՝ Տարոն, մինչև որ ձեռք է բերել համընդհանուր ճանաչում, մկրտվել Սայաթ–Նովա՝ երգի որսորդ։ Սայաթ–Նովայի ոիսումնասիրության գործում որոշակի դեր են խաղացել Անդրկովկասի հայ աշուղների և ուշ միջնադարի հայ տաղերգուների, հատկապես Նաղաշ Հովնաթանի ստեղծագործությունները և աշուղ Դոստիի խաղերը։ Ավանդական սովորությունով՝ ստեղծագործական առաջին քայլերը նա սկսել է թուրքական խաղերով, հետա աստիճանաբար անցել հայերենի ու վրացերենի։ Գիտակցելով աշուղ–բանաստեղծի բուն դերը ու կորումը, հասկանալով, որ գեղեցիկի, կատարելության իդեալներն ու դաշնության պատգամները վերարծարծել ու քարոզել է ամենուր և ամենքի համար, առանց ազգային ու դասային խտրության։<br />Մեզ է հասել Սայաթ–Նովայի ավելի քան 230 խաղ, որոնք ամփոփված են իր սեփական ձեռքով գրած, որդու՝ Օհանի կազմած ու արտակրած և վրաց թագավորի գրագիր Պենդելենց Հովանեի վավերագրած դավթարներում, բանահյուսական զանազան ժողովածուներում կամ մնացել են ժողովրդի հիշողության մեջ և աստիճանաբար գրի առնվել ու հրատարակվել։ Հայերեն են թարգմանվել Սայաթ–Նովայի վրացերեն բոլոր 36 երգերը, իսկ ադրբեջաներեն 125–ից 65–ը։ Սայաթ–Նովայի հայտնի ամենավաղ թվակին խաղը «Ծովեն ելած թագն մարքարիտ ու մարջան...» վերաբերում է 1742–ին։ Ըստ տաղաչափական առանձնահատկությունների՝ Սայաթ–Նովայի խաղերի մեջ հանդիպում են աշուղական բազմապիսի ու բարդ չափերով հորինված գործեր՝ թեջնիսներ կամ բառախաղեր, ղազալիներ կամ գազելներ, բեյթ ու դուբեյթներ, բայաթիներ, այբբենականեր, ուչլամաներ կամ երիցս կրկնություններ, որոնք ցույց են տալիս, որ նա աշուղական արվեստի գերազանց գիտակ է եղել։ Խաղերից շատերի մեղեդիները մեռացվել են և առմիշտ կորել։ Սայաթ–Նովան հայ և վրաց աշուղական բանաստեղծության մեջ մեծ հեղաշրջում է կատարել մասնավորապես լեզվի առումով. ըստ էության՝ նրանով է սկսվում մայրենի լեզվով խաղըհայ և վրաց իրականության մեջ։ Սայաթ–Նովան նար առաջինն է, որ հորինել ու երգել է վրացական խաղեր՝ օգտագործելով պարսկական բանաստեղծության ձևերը. այս նորարարության համար հրավիրվել է պալատ և կարգվել Կախեթի վրաց թագավոր Հերակլի II–ի ասզանդար։ Շուրջ տասը տարի բանաստեղծը շփվել է պալատական միջավայրի հետ՝ հաճախակի Թիֆլիսից անցնելով Թելավ։ Նա երգել ուրախացրել է մարդկանց, փառաբանել արդարությունն ու ազնվությունը, դատապարտել կեղծիքն ու քծնանքը, սորությունն ու նենգությունը, հասարակական ու բարոյական արատները՝ մշտապես բարձի պահելով իր արժանապատվությունը։ Սայաթ–Նովայի կյանքը խաղաղ չի անցել. դավեր են նյութել նրա դեմ, հառացնել տվել պալատից։ Սայաթ–Նովան կոչումով աշուղ է, իր խաղերում ստանձնել է հնազանդ սիրահարի դերը և հանուն նվիրական ու անապակ սիրո պատրաստ է տանել ամեն զրկանք։<br />Իբրև սիրերգու՝ նա գեղեցիկի ու կատարյալի երկրպագու է, ամենանվիրական ու նրբին զգացմունքների արտահայտիչ, չնայած դրանց համար օգտագործած պատկերներն ու համեմատությունները՝ արեգակի փար, ռաշ ձի, թովուզի տախտ, փռանգի սուրաթ ևն շատ են ծավալային ու երբեմն էլ՝ անսովոր։ Նրա սիրային երգերն հատուկ են նաև խոր դրամատիզմն ու բախումները, որոնց պատճառը ոճ միայն բանաստեղծի ողբերգական սերն է, այլև կյանքի ու իրականության անլուծելի հակասությունները, սոցիալական անհավասարությունը, գեղեցիկի ոտնահարումը։ Սայաթ–Նովային շատ են զբաղեցիել մարդու բարոյական կատարելության ու գեղեցկության հարվերը, դարի ու ժամանակի այլանդակության, մարդու մանրացման ու մարդկային աղարտման պատճառները, որոնք, ի վերջո մնում են անբացատրելի. մարմնականին բավարարություն տվողը չպիտի մոռանա նաև հոգու կամքը կատարելը։<br />Սայաթ–Նովան մեծ ժառանգություն ունի ուշ միջնադարի հայ գրականության ու հոգևոր մշակույթի ասպարեզում։ Նա հայոց գուսանական–ժողովրդական քնարերգության բարձրակետ է, բնությունից շռայլորեն օժտված արվեստագետ, որ վերածնվել է հայոց քաղաքական ինքնուրույն կյանքի մասնատման ու անկման պատճառով այլափոխված գուսանական արվեստը, այն դրել նոր հունի մեջ՝ հեղաշրջելով XVIդ. Ծայր առած աշուղական բանաստեղծության ձևն ու բովանդակությունը։ Նա հայ իրականության մեջ առաջին բանաստեղծն է, որ բազմալեզու ստեղծագործությամբ մեծ դեր է խաղացել Կովկասի ժողովուրդների հոգևոր մերձեցման գործում։ Սկսած XVIIIդ. 2-րդ կեսից՝ նրա ազդեցությունն են կրել վրացի, ադրբեջանցի և հայ շատ բանաստեղծներ ու աշուղներ։ Սայաթ–Նովան իր հաստատուն տեղն ունի նաև վրաց քնարերգության պատմության մեջ։<br />1759–ի կեսերին ավարտվել էՍայաթ–Նովայի՝ իբրև բանացնեղծի ու երգահան–երաժիշտի կյանքը։ 1759–ին Հերակլ II–ի հարկադրանքով նա քահանա է ձեռնադրվել Տեր Ստեփանոս անունով և շատ չանցաշ ուղարկվել Կասպից ծովի հարավային ափին գտնվող Էնզելի նավահանգիստը։ Այստեղ երգիչն «Ապաշխարել» և արտագրել է Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմը։ Երբ է վերադարձել հայրենիք, ստույգ հայտնի չէ։ 1766–ին ապրել է Զաքաթալայից Շամախի տանող առևտրական ճանապարհի վրա ընկած Կախի փոքրիկ ավանում, որտեղ արտագրել է մեկ ուրիշ ձեռագիր՝ Աստվածաշնչի հատվածներից բաղկացած մի ժողովածու։ 1768–ին մահացել է կինը՝ Մարմարը, թողնելով չորս անչափահաս զավակ։ Հաջորդ տարվանից Սայաթ–Նովա–Տեր Ստեձանոսը փոխադրվել է վանք, ծառայել Թիֆլիսում հաստատված Հաղպատի միաբանության առաջնորդարանում, իսկ 1778–ից, երբ վերաշինվել է Հաղպատի վանքը, կարգվել է Սուրբ Նշան վանքի լուսարար։ Հետագայում միաբանության հետ նորից վերադարփել է Թիֆլիս։ 1795–ի սեպտեմբերին, Աղա–Մահմադ խան Ղաջարի արշավանքի օրերին, զոհվել է և թաղված է Ս.Գևորգ եկեղեցու բակում։</span></strong><br /><strong><span style="color:#330000;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#330000;">էսպես Արութինի ասած, ով որ սովորի, թողություն շնորհե։ էսպես ղազալի, Դաստա բեդաստա թարիփանուրի ձենում, Արութինի ասած։ Սրա հատը դիմացն է։Աշխարումըս ա՛խ չիմ քաշի, քանի վուր ջա՛ն իս ինձ ամա.Անմահական ջըրով լիքը օսկե փընջան իս ինձ ամա.Նըստիմ, վըրես շըվաք անիս՝ զարբաբ վըրան իս ինձ ամա.Սուչս իմա՛ցի, էնենց սըպանե, սուլթա՛ն ու խան իս ի՛նձ ամա։Մեճկըդ սալբ ու չինարի պես, ռանգըդ փըռանգի ատլաս է,Լիզուդ շաքար, պռոշըդ ղանդ, ակռեքըդ մարքրիտ ալմաս է.Օսկու մեչը մինա արած, աճկիրըդ ակնակապ թաս է.Պատվական անգին ջավահիր, լալ-բադեշխան իս ինձ ամա։Յիս էս դարդին վո՜ւնց դիմանամ՝ մագա՞մ սիրտըս ունիմ քարած,Արտասունքս արուն շինեցիր, խիլքըս գըլխես ունիմ տարած,Նուր բաղ իս, նուր բաղչի մեչը, բոլորքըդ վարթով չափարածՎըրեդ շուռ գամ բըլբուլի պես՝ սիրով սեյրան իս ինձ ամա։Քու էշխըն ինձի մաստ արավ յիս զարթուն իմ, սիրտըս է քընած.Աշխարըս աշխարով կըշտացավ, իմ սիրտըս քիզնից սով մընաց.Յա՚ր, քիզ ինչո՞վ թարիփ՚անիմ՝ աշխարամըս բան չը մընաց.Կրա՛կե, ծովեմեն դուս էկած, ռաշ ու ջեյրան իս ինձ ամա։Ի՛նչ կուլի մեկ հիդըս խոսիս, թե վուր Սայաթ Նովու յար իս.Շուխկըդ աշխարըս բըռնիլ է՝ արեգագի դեմը փար իս.Հուտով հիլ, միխակ, դարչին, վարթ, մանիշակ, սուսանբար իս,Կարմըրագուն՝ դաշտի ծաղիկ, հովտաց շուշան իս ինձ ամա։</span></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-2125799312554566907?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-55350934109091851942008-03-26T19:40:00.000+04:002008-03-28T00:35:42.940+04:00<span style="font-size:180%;color:#3333ff;"><strong>Սայաթ-Նովայի քնարերգությունը</strong></span><br /><br /><span style="font-size:130%;color:#33cc00;"><strong>ԴՈՒՆ Է'Ն ԳԼԽԵՆ</strong></span><br /><br />Դուն է՛ն գըլխեն իմաստուն իս, խիլքտ հիմարին բաբ մի՛ անի,<br />էրազումըն տեսածի հիդ միզի մե հեսաբ մի անի,<br />Յիս խոմ էն գըլխեն էրած իմ, նուրմեկանց քաբաբ մի' անի,<br />Թե վուր գիդիմ բեզարիլ իս, ուրիշին սաբաբ մի՛ անի։<br /><br />Չը կա քիզ պես հուքմի-հեքիմ՝ դուն Րոստոմի Զալ, թաքավուր.<br />Ասկըտ ասկերումըն գոված՝ հա'մդ ունիս, գոզալ թաքավուր.<br />Թե էսանց էլ սուչ ունենամ՝ գլուխս արա տալ, թաքավուր,<br />Մըտիկ արա քու Ստեղծողին՝ նահախ տիղ ղազաբ մի՛ անի։<br /><br />Յարալուն հեքիմն էնդուր գուզե՝ դի'ղ տալու է, ցա'վ տալու չէ.<br />Քանի գուզե արբաբ ըլի՝ ղուլըն աղին դավ տալու չէ.<br />Դու քու սիրտըն իստակ պահե, յագի խոսկըն ավտալու չէ.<br />Աստծու սերըն կանչողի պես դըռնեմետ ջուղաբ մի՛ անի։<br /><br />Ամեն մարթ չի՛ կանա խըմի՝ իմ ջուրըն ուրիշ ջըրեն է.<br />Ամեն մարթ չի կանա կարթա՝ իմ գիրըն ուրիշ գըրեն է։<br />Բունիաթըս ավաղ չիմանաս՝ քարափ է, քարուկըրեն է՝<br />Սելավի պես, առանց ցամքիլ, դուն շուտով խարաբ մի՛ անի։<br /><br />Քանի գուզե քամին տանե՝ ծովեմեն ավազ չի պակսի.<br />Թեգուզ ըլիմ, թեգուզ չըլիմ՝ մեջլիսներուն սազ չի պակսի.<br />Թե կու պակսիմ, քիզ կու պակսիմ՝ աշխարիս մե մազ չի պակսի.<br />Սայաթ-Նովու գերեզմանըն Հինդ, Հաբաշ, Արաբ մի՛ անի։<br /><br /><br /><a name="3"></a>* * *<br />Արթար դատե, չէ՞ վուր թաքավուր իս դուն,<br />Վրաստանում տեր ու զորավուր իս ղուն.<br />Մեկն ինձ կոսե՝ «գընա մաշված շուր իս դուն»,<br />Մեկն էլ կոսե՝ «մե հոտած ջըրհուր իս դուն...»։<br /><br />Վուչ հարսնախոս ունիմ, վուչ էլ կողակից,<br />Մեջլիսումն էլ նուր խաղք արին, ծաղրեցին.<br />Յիս ռամիկ իմ, ինձի վուխչ-վուխչ թաղեցին.<br />Ո՞ւմ առաջ էլ սրտիս ցավը մաղեցի,<br />Վուխչն ինձ ասին՝ «մե անպատիվ հուր իս դուն»:<br /><br />Սազը քոքած, ձեռիս բռնած, հազըրված,<br />Թաքավուրի մոդ գընացի զարթըրված.<br />Ինձ յիդ տըվին, վունցոր փուշըս կոտըրված.<br />էրնեկ լիզուն չիմանայի յիս նըրանց.<br />Ասին՝ «գընա, էրեսըտ սիվ մուր իս դուն»։<br /><br />Աստծու կամոք մարթըս օղորմած պիտի.<br />Սարն էլ սարին կու հանդիպի, ով գիտի,<br />Է'րնեկ մենակ ինձ ծեծելով խըրատիր,<br />Կամ քու ձիռով ինձ յիդ տայիր, անպատվիր,<br />Իմ հոքևուր մինձ ծնուղքը վուր իս դուն։<br /><br />Թեգուզ չարթին, ջանըս փետով վեր հատին,<br />Շունչըս բիրնիս յիս ինձ քիզնից չիմ զատի.<br />Ծովը կընգնիմ, թե վուր Քուռն ինձ ազատի...<br />Սայաթ-Նովա, քու լիզվովըն ցավ դատի,<br />Հալբաթ դարդ ու ցավի մե ախպուր իս դուն։<br /><br /><strong><span style="color:#33cc00;">ՓԱՀՐԱԴԸ ՄԵՌԱԾ, ՇԻՐԻՆՆ ԱՍԱՑ</span></strong><br /><br />Փահրադը մեռած, Շիրինն ասաց՝ ղարեն էրված իմ.<br />Քաշվիլ է վարթը, մոդ չի թողնում, խարեն էրված իմ.<br />Բըլբալըն ասաց՝ վարթիս խաթրի քարեն էրված իմ.<br />Տասնումեկ ամիս մունջ իմ կացի՝ տարեն էրված իմ.<br />Աստվաձ կու սիրիս, զար մի՛ հաքնի, զարեն էրված իմ,<br />Մեջլումի նըման ման իմ գալի, յարեն էրված իմ։<br /><br />Չը կա փաչայի խազինումը մայ քիզի լայիղ.<br />Հալա չին գործի Քիրմանումը շալ քիզի լայիղ.<br />Օսկե մատնումըդ դուն դըրիլ իս լալ քիզի լայիղ.<br />Հաքիլ իս ատլաս, ռանգը գուլգազ-ալ քիզի լայիղ։<br />Աստվաձ կու սիրիս, զար մի՛ հաքնի, զարեն էրված իմ,<br />Մեջլումի նըման ման իմ գալի, յարեն էրված իմ։<br /><br />Խոսքիրըդ քախցըր, լիզուդ շաքար, շարթի միչումը.<br />Գարունքվան ծաղիկ, բաց իս էլի մարտի միչումը.<br />Մազիրըդ ռեհան, փաթըթված է վարթի միչումը՝<br />Կանանչ տերեվեն նամ չի կաթի զարթի միչումը.<br />Աստվաձ կու սիրիս, զար մի՛ հաքնի, զարեն էրված իմ,<br />Մեջլումի նըման ման իմ գալի, յարեն էրված իմ։<br /><br />Սայաթ Նովեն իմ, էնդուր գու լամ, դարդիրըս արբաբ.<br />Մազիրըդ ռեհան, կըլապիտոն, հուսիրըդ շարբաբ.<br />Բարակ ղամաթիդ խիստ սազ գու քա դիբա ու զարբաբ.<br />Աստվաձ կու սիրիս, զար մի՛ հաքնի, զարեն էրված իմ,<br />Մեջլումի նըման ման իմ գալի, յարեն էրված իմ։<br /><br /><strong><span style="color:#33cc00;">Մշու սուլթան սուրբ Կարապիտ</span></strong><br /><br />Մշու սուլթան սուրբ Կարապիտ, երկինքն է հասյալ գովքը քո.<br />Գլուխ վարթապիտ ճշմարտության, չկար հավասար ոքը քո.<br />Խոսկիոըդ անգին ջավահիր, լալ էս թափյալ բերնոքը քո.<br />Որովայնե երգիրպաքիր, արմացյալ ին ծնողքը քո.<br />Անապատեն բարբառեցար, հրաշախոս շըրթնոքը քո։<br /><br />Գընացիր գետը Հորդանան, տերըն ինքը մըկըրտեցիր.<br />Տիրոջը դու ցուցիր մարդկանց երրուրթությունը հայտնեցիր.<br />Յիս վասըն այն ուրախ եմ շատ՝ չար սատանեն կոռցըրեցիր.<br />Երեսուն ամ ի մեջ այրի, վասն աշխարին աղոթեցիր.<br />Մեղըր վայրի վայիլիցար, շատ քաղցըր ին քարոզքը քո:<br /><br />Գրյալ է ի մեջ սուրբ գրքի, Օվաննես միծի ծնունդկանանց.<br />Զարյամբ քո հոգիք փըրկեցիր, թագ ու պարծան իս կուսանանց.<br />Հրիշտակնիրըն իջան յիրգնուց, պըսակ լուսո առիր անանց.<br />Խաչապաշտյաց հիմըն դառար, աշտանակ իս ամեն վանանց.<br />Մասունքըդ ամեն տիղ ծավալի, ամեն տիղ է լույս-շողքը քո։<br /><br />Կըռապաշտը քիզ հյուր կանչեց, զօրս ամենայն յուր հավաքյաց.<br />Բազմությունը եղ— հուզյալ՝ եխպոր ախչիկը չը խաղաց.<br />Երդում կերավ գահի վերա, ի՛նչ որ ուզես, կու տամ՝ ասաց.<br />Մարգարեի գլուխը ցանկաց, ջալլաթը շուտով գըլխայտաց.<br />Օխտըն անում հիշատակեցին, որ կտրեցին շըլինքը քո։<br /><br />Ի՛նչ հրաշալի կերպ ունիր դուն, սանղարամիտը զօրոք սարսյալ,<br />Տարտարոսը հայտնի արիր, ավետիս համայն առաքյալ.<br />Դըրախտի հրիշտակըն ի դուն, սուրբըդ սըրբոց սիրտըդ մաքրյալ.<br />Սայաթ Նովա՚ն շատ կու ողբա, աղաչում Է երեսն անկյալ<br />.Մեղավորաց մեղկը հալե, լուսվ լի Է տապանքը քո։<br /><br /><strong><span style="color:#33cc00;">Յիս մե ղարիբ բուլբուլի պես</span></strong><br /><br />Յիս մե ղարիբ բուլբուլի պես, դուն օսկե ղափազի նըման.<br />էրեսըս դի վուտիդ տակը՛ ա՛նց կաց, փիանդազի նըման.<br />Յա՛ր, քեզիդ խոսիլ իմ ուզում՝ շահի իլթիմազի նըման.<br />Աջաիբ սուրաթի տեր իս՝ ռանգըդ է գուլգազի նըման։<br /><br />Յա՛ր, մըտիլ իս բաղչի մեչը, աջայիբ սեյրան իս անում,<br />Շուխկդ արեգագի նըման է՝ տեսնողին հեյրան իս անում.<br />Ջիգարըս կըրակ իս տըվի, էրվում իմ՝ բիրյան իս անում.<br />Վո՚ւնց մե գոզալ չէ ունեցի՝ էտ քու արած նազի նըման։<br /><br />Հենց իմացի, յա՛ր, քու ղուլն իմ, թանգ հախով գընած չըրաղ իմ,<br />Յա՛ր, դըռանըդ նընգած ըլիմ, օ՚վ տեսնե, ասե՝ տուսաղ իմ<br />.էշխեմեդ հիվանդացիր իմ, վո՚ւնց մեռնում իմ, վո՚ւնց թե սաղ իմ.<br />Ծովի պես ուրղան իմ տալի, գըժվիլ իմ Արազի նըման։<br /><br />Օվ կու տեսնե, ջունուն կու լի, բարգ էրեսիդ խալ իս անում,<br />էլ ջուքամը դո՚ւն կու քաշիս, չուն մահիս խիալ իս անում<br />.Յա՚ր, յիս քիզ բարով իմ տալի, շուռ իս գալի, ղալ իս անում<br />,Չունքի խոսկըդ անց է կենում բելլու՝ շահ-անդազի նըման։<br /><br />Սայաթ Նովեն ասաց՝ գու լամ, չիմ լաց լի՝ թե ճար ունենամ.<br />Էլ յիս կու քաշիմ Էս ղուսեն՝ թո՛ղ լի ահ ու զար ունենամ.<br />Յա՛ր, քիզ վըրեն արք ունենամ, մե լավ իխտիար ունենամ՝<br />Առնում, տանիմ մեջլիսները օսկեջըրած սազի նըման։<br /><br /><strong><span style="color:#33cc00;">Թամամ աշխար պըտուտ Էկա</span></strong><br /><br />Թամամ աշխար պըտուտ Էկա, չը թողի Հաբաշ, նազա՛նի.<br />Չը տեսա քու դիդարի պես՛ դուն դիփունեն բաշ, նազա՛նի.<br />Թե՛ խամ հաքնիս, թե՛ զար հաքնիս, կու շինիս ղումաշ, նազա՛նի,<br />էնդու համա քու տեսնողը ասում է՝ վա՜շ-վա՜շ, նազա՛նի։<br /><br />Դուն պատվական ջավահիր իս, է՚լնեկ քու առնողին ըյի<br />.Օվ կու գըթնե՝ ա՛խ չի քաշի, վա՛յ քու կոռցընողին ըլի.<br />Ափսո՚ս վուր շուտով մեռիլ է, լուսը քու ծընողին ըլի<br />.Ապրիլ էր, մեկ էլ էր բերի քիզի պես նաղաշ, նազա՛նի։<br /><br />Դուն է՛ն գըլխեն ջուհարդար իս, վըրեդ զարնըշան է քաշ՚ած.<br />Դաստամազիդ թիլի մեչը մե շադա մարջան է քաշած.<br />Աճկիրըդ օսկե փիալա՝ չարխեմեն փընջան է քաշած.<br />Թերթերուկըդ նիտ ու նաշտար, սուր ղալամ թըրաշ, նազա՛նի։<br /><br />էրե՚սըդ՛ փարսեվար ասիմ, նըման է շամս ու ղամարին<br />.Բարակ մեճկիդ թիրման շալը նըման է օսկե քամարին.<br />Ղալամը ձեռին չէ կանգնում, մաթ շինեցիր նաղըշքարին.<br />Յիփ նըստում իս՛ թութի ղուշ իս, յիփ կանգնում իս՝ ռաշ, նազա՛նի։<br /><br />Յիս է՛ն Սայաթ Նովասին չիմ, վուր ավզի վըրա հիմնանամ.<br />Աջաբ միզիդ ի՞նչ իս կամում՝ սըրտեդ մե խաբար իմանամ.<br />Դուն կըրակ, հաքածըդ կըրակ, վո՞ւր մե կըրակին դիմանամ.<br />Հընդու ղալամաքարու վըրեն ծածկիլ իս մարմաշ, նազա՛նի։<br /><br /><strong><span style="color:#33cc00;">Դարդ մի՛ անի, ջան ու ջիգար</span></strong><br /><br />Դարդ մի՛ անի, ջան ու ջիգար, միտկըդ դիվաց չը տեսնե.<br />Աճկ խավրի, անգաճ խուլանա՝ էրեսըդ թաց չը տեսնե։<br />Վո՚ւնց արեգագը շուխկը տա, վո՚ւնց լուսինը լուս անե.<br />Ավալ քու տեսնողը մեռնի՝ քիզ գըլխիբաց չը տեսնե։<br /><br />Դուն գըլուխըդ մահի կու տաս, յիս էլ քեզիդ կու մեռնիս.<br />Միր Էդնեն թամամ աշխարըս սով քաշե, հաց չը տեսնե։<br /><br />Թե վուր չը գամ ու չը տեսնիմ, հազար բաբաթ բան կոսիս.<br />Քաշկա մարթ վո՚ւնց գա, վո՚ւնց խոսի, վո՚ւնց քի տըխրած չը տեսնե։<br /><br />Աստուձու բերնեմեն առնիս մըխիթարիչ սուրփ հոքին.<br />էլ վաղ մեռնի Սայաթ Նովեն՝ ճիտըդ գըցած չը տեսնե։<br /><br /><strong><span style="color:#33cc00;">Ամեն մե մըտիկ տալով տարար խիլքըս</span></strong><br /><br />Ամեն մե մըտիկ տալով տարար խիլքըս, քամալոս,<br />է՜յ, նազանի, ռահմ արա, դուն մի՛ դառնա աջալըս.<br />Հենց ձեռովըդ կապեցիր, էնպես բաց էր իղբալըս,<br />էշխեմեդ հիվանդացա, չիս հարցընում իմ հալըս.<br />Քիզիքիզ մըտիկ արա, փոշմա՚նիլու վախտըն է։<br /><br />Իմ թալնիլը քու բանն էր, չասացիր ի՞նչ իս անում.<br />Սըրտով սիրածըս դու՛ն իս, էլ ինչի՞ իս արմանում,<br />Ուրիշնիրու խոսկիրով կապած յարես յիդ անում.<br />Աճկըս ճանապարիդ է, ինչի՞ իս շատ ուշանում.<br />Մե խալվաթ օթախումը բարիշիլու վախտըն է։<br /><br />Քու պատվական գըլուխըդ դուն ավարա մի՛ անի.<br />էս իմ խունի ջիգարըս հազար փարա մի՛ անի,<br />Իմ ու քու սըրտի բանը դիփ աշքարա մի՛ անի,<br />Արութինի շախ սիրտը մեկ էլ յարա մի՛ անի.<br />Կամով ու ճիտ անելով փաթաթվիլու վախտըն է։<br /><br /><em><strong><span style="color:#ff6600;">Աանպայման կրկին կավելացվի այս բանաստեղծությունների ցանկը, քանզի Սայաթ-Նավան թողել է մեծ ժառանգություն:</span></strong></em><br /><em><strong><span style="color:#ff6600;">ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ ...</span></strong></em><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/4890873450711345589-5535093410909185194?l=pilisopayutyun.blogspot.com' alt='' /></div>Փիլիսոփայությունhttp://www.blogger.com/profile/10617205432108267177noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-4890873450711345589.post-86110919983300641432008-03-26T01:46:00.000+04:002008-03-26T11:43:32.826+04:00<strong><span style="font-size:180%;color:#3333ff;">Ավետիք Իսահակյան</span></strong><br /><strong><em><span style="color:#009900;">(1875-1957)</span></em></strong><br /><br /><em><span style="color:#ff6600;">Ըստ իս,Մեծն պոետը ավելորդ գովասանքի կարիք չունի, եւ դրա համար էլ անմիջապես անցնենք նրա կենսագրականի ծանոթությանը, ապա նրա թանկագին գոհարները դարձնենք հանրային սեփականության առարկա,եւ հատկապես "Աբու-Լալա-Մահարին"...</span></em><br /><br /><strong><span style="color:#663366;">Իսահակյան Ավետիք Սահակի (1875, Ալեքսանդրապոլ - 1957, Երևան), բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ: Հայաստանի ԳԱ ակադեմիկոս: Սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, 1893-ին ընդունվել է Լայպցիգի համալսարան՝ որպես ազատ ունկնդիր:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;"></span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;">Գրակ. գործունեությանը զուգնթաց վաղ երիտասարդական տարիներից զբաղվել է նաև քաղաքական գործունեությամբ: 1895-ին վերադառնալով Լայպցիգից՝ ընդգրկվել է նորաստեղծ ՀՀԴ կուսակցության Ալեքսանդրապոլի կոմիտեի մեջ, մասնակցել Ալեքսանդրապոլից Արեւմտյան Հայաստան ուղարկվող զինյալ խմբերի ստեղծմանը, զենք և դրամական միջոցների հայթհայթման գործին: 1896-ին ձերբակալվել է և մեկ տարի արգելափակվել Երևանի բերդում:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;">Բանտից դուր գալուց հետո տպագրել է “Երգեր և վերքեր” բանաստեղծությունների իր առաջին գիրքը (1897), սակայն շուտով կրկին ձեռբակալվել է և, որպես ցարական միապետության դեմ պայքարող “Ընդհատակյա հեղափոխական կազմակերպոււթյունների” անդամ, աքսորվել Օդեսա: 1897-ին մեկնել է արտասահման, Ցյուրիխի համալսարանում ունկդրել գրականության և փիլիսոփայության պատմություն: 1902-ին վերադարձել է հայրենիք, ապա հաստատվել Թիֆլիսում: 1899-1906-ին ստեղծել է “Հայդուկի երգեր” բանաստեղծությունների շարքը, որը դարձավ հայ ֆիդայական պայքարի անդրանիկ արտահայտությունը հայ դասական պոեզիայի մեջ: 1908-ի դեկտեմբերին, ի թիվս 158 հայ առաջադեմ մտավորականների, Իսահակյանը ձերբակալվել է “դաշնակցության գործով” և կես տարի Թիֆլիսի Մետեխի բանտում մնալուց հետո (ինչպես և Հ. Թումանյանը), խոշոր գրավականով ազատվել կալանքից: Կովկասում մնալը այլևս անհնար էր, և 1911-ին Իսահակյանը տարագվել է:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;">Բնավ չհավատալով երիտթուրքերի խոստումներին Արեւմտյան Հայաստանի ինքնավարության վերաբերյալ և ենթադրելով, որ Հայաստանին սպառնացող պանթուրքական վտանգը կարող է կանխել Թուրքիայի հովանավոր կայզերական Գերմանիան, Իսահակյանը մեկնել է Բեռլին և մի շարք գերմանական մտավորականների հետ մասնակցել Գերմանա-հայկական ընկերության ստեղծմանը՝ միաժամանակ խմբագրելով ընկերության “Մեսրոբ” պարբերական հանդեսը: Սկսված առաջին համաշխարհային պատերազմը և Մեծ եղեռնը հաստատեցին Իսահակյանի ամենամռայլ կանխատեսումները երիտթուրքերի հայաջինջ քաղաքականության վերաբերյալ: Պատերազմից և եղեռնից հետո Իսահակյանը արտացոլել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրն ու նրա հերոսական ազատամարտը: Բանաստեղծը ձեռամուխ է եղել հայերի ցեղասպանության մեղադրականի՝ “Սպիտակ գրքի” ստեղծմանը, որի մի զգալի հատվածը տեղ է գտել 1915-22-ի “Հիշատակարան” գրառումներով: Այդ ժամանակահատվածում Իսահակյանը հիմնականում հանդես է եկել հրապարակախոսական հոդվածներով, որոնց բովանդականությունը Հայկական հարցն էր, Հայաստանի վերամիավորման խնդիրը, հայկական պետականության վերականգնումը: Եղեռնի ծանր պատկերներով են հագեցած նրա “Ձյունն է եկել ծածկել հիմա...”, “Հայաստանին”, “Ահա նորեն գարուն եկավ” բանաստեղծությունները:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;">XIX դ. վերջի և XX դ. սկզբի հայ քաղաքական կյանքի, Հայկակական հարցի յուրահատուկ համայնապատկերը պիտի դառնար Իսահակյանի “Ուստա Կարոն” մեծածավալ վեպը, որը մշտապես ուղեկցեց գրողին ստեղծագործական կյանքում և, ավաղ, մնաց անավարտ: “Ուստա Կարոն” կավարտվի այն օրը, երբ լուծվի հայկական հարցը”,-ասել է Վարպետը: Իսահակյանը այդպես էլ չկարողացավ համակերպվել Հայաստանի մասնատման գաղափարին. “...մեռնեի Սևանը ցամաքած չտեսնեի, ապրեի Արարատը մերը տեսնեի...”,— սրտի խոր կսկիծով ու ցավով կրկնում էր նա և հավատում, որ կգա ժամանակը, երբ հայ ժողովուրդը դարձյալ իր հացը կվաստակի հարազատ եզերքում:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;">1926 Իսահակյանը այցելեց Խորհրդային Հայաստանը: Այստեղ նա հրատարակեց նոր բանաստեղծությունների հավաքածու եւ մի շարք պատմվածքներ (օրինակ՝ “Համբերության չիբուխը” 1928): Վերադարձավ արտասահման 1930թ եւ ապրեց այնտեղ մինչ 1936թ՝ հանդես գալով որպես Խորհրդային Միության կողմնակից: 1936 բանաստեղծը վերջնականապես վերադարձավ հայրենիք:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;">Ստացել է ԽՍՀՄ Պետական Մրցանակ 1946թ, 1946–57թթ Հայաստանի գրողների միության նախագահ է:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;">Մահացել է 1957թ հոկտեմբերի 17-ին՝ Երվանում:</span></strong><br /><strong><span style="color:#663366;"> </span></strong><span style="color:#33cc00;"><strong><br /> ***<br />Սիրեցի, յարս տարան.<br />Յարա տըվին ու տարան<br />— Էս ի՞նչ զուլում աշխարհ է,<br />Սիրտըս պոկեցին, տարան:<br /><br />Ցավըս խորն է, ճար չըկա,<br />Ճար չըկա, ճար անող չըկա,<br />— Էս ի՞նչ զուլում աշխարհ է,<br />Սրտացավ ընկեր չըկա:<br /><br />Լա՛վ օրերս գնացի՛ն,<br />Ափսո՛ս ասին, գնացի՛ն.<br />— Էս ի՞նչ զուլում աշխարհ է,<br />Սև դարդերս մնացին...<br /><br /> ***<br />Ցաված սիրտըս երգեր հյուսեց,<br />Երգեց անուշ ու տխուր,<br />Վիշտըս հալվեց, արցունք հոսեց,<br />Վճիտ, ինչպես ջինջ աղբյուր:<br /><br />Հավքերի պես երգերս թռան,<br />Հովերի հետ գնացին,<br />Արցունքներըս ցողեր դառան,<br />Վարդի ծոցում շողացին:<br /><br />Անցան օրեր — եկավ մահը,<br />Սառ հողի տակ քուն մտա.<br />Իմ արցունքով շաղաղ վարդը<br />Շվաք ձգեց իմ վրա:<br /><br />Հովերն եկան, շիրմիս վրա<br />Տխուր երգեր երգեցին,<br />—Ա՜խ, իմ անուշ, իմ վաղուցվա<br />Հյուսաց երգերս երգեցին...<br /><br /><em>Ալեքսանդրապոլ, 1891</em><br /><br /> ***<br />Օտա՜ր, ամայի՜ ճամփեքի վրա<br />Իմ քարավանըս մեղմ կըղողանջե.<br />Կանգնի՛ր, քարավանս, ինձի կըթվա,<br />Թե հայրենիքես ինձ մարդ կըկանչե:<br /><br />Բայց լուռ է շուրջըս ու շըշուկ չըկա<br />Արևա՛ռ, անդո՛րր այս անապատում.<br />Ա՜խ, հայրենիքըս ինձ խորթ է հիմա,<br />Ու քնքուշ սերըս ուրիշի գրկում:<br /><br />Կընոջ համբույրին է՛լ չեմ հավատա,<br />Շուտ կըմոռանա նա վառ արցունքներ.<br />Շարժվի՛ր, քարավանս, ինձ ո՞վ ձայն կըտա,<br />Գիտցի՛ր, լուսնի տակ չըկա ուխտ ևսեր:<br /><br />Գընա՛, քարավանս, ինձ հետդ քա՜շ տուր<br />Օտար, ամայի ճամփեքի վրա.<br />Ուրտեղ կհոգնիս` գըլուխըս վար դիր<br />Ժեռ-քարերի մեջ, փըշերի վըրա...<br /><br /> ***<br />Հայրենիքես հեռացել եմ,<br />Խեղճ պանդուխտ եմ , տուն չունիմ,<br />Ազիզ մորես բաժանվել եմ,<br />Տըխուր-տըրտում, քուն չունիմ:<br /><br />Սարեն կուգաք, նախշուն հավքե՛ր,<br />Ա՜խ, իմ մորս տեսել չե՞ք.<br />Ծովեն կուգաք, մարմանդ հովե՜ր,<br />Ախըր բարև բերել չե՞ք:<br /><br />Հավք ու հովեր եկան կըշտիս,<br />Անձեն դիպան ու անցան.<br />Պապակ-սրտիս, փափագ-սրտիս<br />Անխոս դիպան ու անցա՜ն:<br /><br />Ա՜խ, քո տեսքին, անուշ լեզվին<br />Կարոտցել եմ, մայրի՛կ ջան.<br />Երնե՜կ, երնե՜կ, երազ լինիմ,<br />Թըռնիմ մոտըդ, մայրի՜կ ջան:<br /><br />Երբ քունըդ գա, լուռ գիշերով<br />Հոգիդ գըրկեմ, համբույր տամ.<br />Սըրտիդ կըպնիմ վառ կարոտով,<br />Լա՛մ ու խընդա՛մ, մայրի՜կ ջան...<br /><br /> <br /> ***<br />Կա հինավուրց մի զրույց,<br />Թե մի տղա,<br />Միամորիկ,<br />Սիրում էր մի աղջկա:<br /><br />Աղջիկն ասավ և<br />“Ինձ բնավ<br />Դու չես սիրում,<br />Թե չէ գնա՛,<br />Գնա՛ մորըդ սի՛րտը բեր”:<br /><br />Տղան մոլոր, գլխիկոր<br />Քայլ առավ,<br />Լացեց, լացեց,<br />Աղջկա մոտ ետ դառավ:<br /><br />Երբ նա տեսավ, զայրացավ.<br />— Է՛լ չերևաս<br />Շեմքիս, ասավ,<br />Մինչև սիրտը չըբերես:<br /><br />Տղան գնաց և որսաց<br />Սարի այծյամ,<br />Սիրտը հանեց,<br />Բերեց տվեց աղջկան:<br /><br />Երբ նա տեսավ, զայրացավ.<br />— Կորի՛ր աչքես,<br />Թե հարազատ<br />Մորըդ սիրտը չըբերես:&l